Friday, June 01, 2012



Hindi on internet


चकरेशचकरोचकरोटचकरोडचकरोड़चकर्चकर्रचकर्वातचकर्व्यूहचकऱ
चकऱवातचकऱाचकऱानाचकऱाऩाचकऱ्डचकऱक़चकलसचकलीचकलेदारचकलोड
चकऴरचकऴाचकऴेचकवचकवती॓चकवाचकवातचकवालचकवीचकवे
चकशॢचकसचक़चक़करचक़करानाचक़क़रचक़काचक़कीचक़णचक़र
चक़रानाचक़ऱचक़ीचकाचेचकाठचकादीचकायाचकारचकारतीचकारना
चकालुचकावलचकासचकाेरचकिकचकितसाचकित्सकचकित्साचकित्स्कचकिना
चकिनीचकियचकीर्यचकुंदरचकुएचकुतेचकुदंरचकुदरचकुनाचकुन्दर
चकृचकृकरचकृकीचकृतिचकॄचकॄीचकॅकीचकेचकेठचकेर
चकोचकोटाचकोटीचकोतचकोताचकोत्रचकोदचकोदीचकोद्रचकोर
चकोराचकोरिचकोरीचकोरेचकोऱचकोऱीचकोसचकोिरचकौचकौटी
चकौरचकौराचकौऱचक्कताचक्कतीचक्कतेचक्कनचक्करणचक्कराचक्करान
चक्करानाचक्कऱचक्कलचक्कलसचक्कुचक्कूचक्केचक्केरचक्कोंचक्क्कर
चक्क्काचक्क्रचक्क्ररचक्तचक्तिचक्दचक्दारचक्दीचक्देचक्ना
चक्नीचक्मकानाचक्रधरचक्रफुलचक्रब्यूहचक्रमचक्ररचक्ररीचक्रवयूहचक्रवाती
चक्रवुचक्रवृद्दिचक्रानाचक्रितचक्रियेचक्रोंचक्र्वतचक्र्वातचक्र्व्यूहचक्ऱ
चक्लाचक्लिचक्लेचक्वतचक्शाचक्शिकाचक्शुचक्षउचक्षिकचक्षुओं
चक्षय़चक्सचक॓चक॔करचकक़रचकक़ऱचकड़ाचकॢचकॢरचकॣर
चकॣऱचखकरचखतचखऩाचखरचखरीचखलाचखलेचख़चख़त
चख़नाचख़ानाचखाकरचखाकेचखाचखीचखाताचखातीचखायाचखालचखाली
चखाहाचखिकचखीचखेचखेनेचखोचखोनाचखोरचखोरीचखोऱी
चख्नाचगचगकचगतचगदचगनचगपाचगयाचगलचगलना
चगलीचगहचगाचगाईचगायाचगुंलचगुलचगुलंचग्गाचङई
चङकरचङकऱचङकेचङखचङगलीचङगाचङङीचङचिडाचङतचङता
चङदीचङनाचङना॔चङऩचङऩाचङसचङाचङाइचङाईचङाना
चङानेचङाऩाचङायाचङावाचङिचङीचङ्गाचङ्ङीचचँचचंल
चचऌचचखचचङचचतचचनचचरनाचचराचचरिडाचचरीडाचचरीड़ा
चचलचचलंचचलताचचलैचचऴचचाचचाँचचांचचाऍचचार
चचााचचािचचाीचचाॅचचा्चचा॔चचिंडाचचिंतचचितचचि॔त
चचीकूचचीतचचीड़ाचचुचचुकचचुतचचूचचृचचॅचचॅा
चचेड़ीचचेडाचचेऱीचचेहराचचैचचैराचचॉचचोचचोदनचचोर
चच्चच्चाचच्रीचच॓चच॔चछचछंजचछछचछजचछट
चछठचछतचछननचछऩीचछपचछबचछरेचछलचछाचछु
चछुफचछूचछड़चजचजगचजग़चजझचजञचजटचजना
चजपचजयचजलचज़चज़ेचजाचजिचजुलचजैचज्जे
चजय़चझचझमनख़चञ्चलचटंचटईचटकदचटकदारचटकनिचटकनी
चटकऩाचटकऩीचटकरचटक़नीचटकाःचटकाएचटकाकरचटकानाचचटकानीचटकाय
चटकारचटकाराचटकिचटकींचटकीलापनचटकेचटकेदारचटकोचटक्नीचटखना
चटखऩीचटखानाचटखारनाचटखाराचटखोराचटझचटटचटटरचटटानचटटाना
चटटानेचटटाऩचटटा्नचटटीचटट्ानचटठचटठानचटठीचटणचटती
चटनैचटऩचटऩईचटऩाचटऩिचटऩीचटपटातीचटपटानाचटपठचटप्ट
चटप्टाचटयचटरचटरीचटवानाचटसारचट़टानचटाइएचटाइीचटाईया
चटाकीचटातीचटानचटायाचटायीचटियाचटियेचटिलचटीलीचटुकारीता
चटुलचटुलताचटृानीचटॄटानचटॄरचटेचटेलचटैतचटैलचटोकऱा
चटोरापनचटोरिचटोरीचटोरेचटोऱाचटोऱीचटोऱेचटोलचटौचटौर
चटौराचटौरीचटौऱाचट्कनीचट्काचट्कानाचट्टटानचट्टनाचट्टरचट्टाना
चट्टानेचट्टानेंचट्टानोंचट्टानो़चट्टाऩचट्टाऩाचट्टीचट्ठचट्ठाचट्ठान
चट्नीचट्पटाचट्पटीचट्पट्चट्वाकचट॔चटक़नाचटक़नीचटक़ाचटक़ाना
चटख़चटख़नाचटख़ोरीचठचठईलचठखचठटीचठढीचठणाचठती
चठनचठनाचठाईचठानचठानाचठेलचठोरिचडकचडकयचडकर
चडकेचडडाचडडीचडढीचडताचडदीचडनचडनाचडनीचडने
चडऩचडऩाचडळचड़जानाचड़ड़ीचड़डीचड़ताचड़नाचड़नेचड़ाई
चड़ानाचड़ाऩाचड़ायाचड़ावचड़ावाचड़ींचडाचडाईचडाऌचडाऐ
चडाकेचडाणचडानचडानाचडाऩाचडावचडावाचडावुचडिचडी
चडी्चडेगाचडेलचडेलाचडेहचडोचड्डाचड्डिचड्डीचड्डो
चड्ढइचड्ढाचड्तीचड्दरचड्नाचड्रडीचड््डीचड्ड़ीचडढ़ाचढं
चढंकरचढंनाचढकचढकरचढजानाचढडीचढढीचढणचढणाचढता
चढनऑिचढनाबसचढनाऱनाचढनीचढऩचढऩाचढऩेचढबऩाचढवानाचढ़कर
चढ़ताचढ़नचढ़नाचढ़ऩाचढ़मचढ़ाकरचढ़ानचढ़ानाचढ़ानेचढ़ाऩा
चढ़ाव/उत्थानचढ़ावेचढ़ेचढ़ोचढ़ौचढाणचढादेनाचढाऩचढाऩाचढाऩे
चढाबचढामचढायचढायाचढायीचढायेचढावेचढीचढी़चढे
चढेगाचढोचढोरिचढ्ढाचढ्ढीचढ्नचढ्नाचणकचणकंचणका
चणडालचणनाचणरचणहनाचणाचणानाचणेचण्डीचतइचतई
चतउचतऊचतएचतकोरचतडचततचततरचततीचतनचतन्ना
चतऩीचतपचतरचतरतचतरनाचतरमचतराचतरीचतऱचतल
चतलेचतऴचताखनाचतानचतावनीचतिचतिन्यचतीचतुरंगचतुरंज
चतुरईचतुरथचतुरभुजचतुराईपुचतुरीचतुर्दशीचतुर्बुजचतुर्भजचतुर्भजाकारचतुर्भुझ
चतुऱचतुऱईचतुऱभुजचतुऱाईचतुष्कलचतुस्तईचतुुरचतूचतेचतेन
चतेनाचतेहेचतैलचतौचत्टरचत्तचत्तरचत्तरीचत्ताचत्तुर
चत्तेचत्त्चत्त्तीचत्थरचत्दरचत्नचत्नीचत्न्यचत्पताचत्र
चत्रकचत्रतचत्रमचत्राचत्रिचत्रीचत्वरचतड़चथचथक
चथनचथनाचथरचथाराचथिचथिरचथुरचथेचथ्रीचदंकर
चदंनचदंाचदइचदकरचदकलाचदक्नाचदङचदताचददचददर
चददऱचददिचदनचदनईचदनाचदना़चदऩचदऩाचदमचदय
चदरसचदराचदऱचदवाचदाचदांचदाईचदाकरचदाकेचदाखर
चदानचदानाचदायाचदायीचदावचदावुचदावोचदिचदियाचदी
चदीलचदुचदुनचदुरचदॄचदॅचदेचदेनाचदेरचद्क
चद्तीचद्दऱचद्दीचद्द्रचद्नचद्ननचद्ननाचद्नाचद्मावरनचद्र
चदॢरचधकचधजचधनचधनाचधरचधराचधरीचधानचधाना
चधिचध्नाचनँदऱाचनंचलचनईचनऊचनऍचनएचनएेचनऐ
चनऑचनकचनकनाचनकयचनकयाचनकाचनकीचनङालचनचलताचनट
चनडालचनदचनदनचनदनिचनदरचनदरमाचनदांचनदिपचनदुचनद्
चनद्रग्रहणचनद्रमाचनधचनधराचननटचननाचननिचननीचनफचनफट
चनमुनचनरचनरुचनर्धनचनाईचनादालचनानाचनानीचनाबचनिंग
चनितचनि॒चनीचनुशचनूचनूनाचनॅचनेचनेंचनेे
चनैचनॉचनोचनोंचनोतीचनौतीचन्गाचन्गुलचन्चलचन्ट
चन्डालचन्डीचन्तचन्तािचन्दनाचन्दनिचन्दनेनचन्दरचन्दरीमाचन्दर्मा
चन्दलाचन्दवाचन्दिनिचन्दुचन्दुलचन्देरचन्देलचन्दोईचन्द्नचन्द्नि
चन्द्रकन्तचन्द्रकान्ताचन्द्रग्रहणचन्द्रमासचन्द्राचन्द्र्कान्ताचन्द्र्मचन्द्र्माचन्दॢचन्न
चन्नाचन्निचन्नीचन्नेचन्नोचन्पाचन्यचन्हनचन्हेचन्िता
चन॓चनक़चनॢचऩचऩकचऩचलचऩटचऩदनचऩदाचऩना
चऩऩाचऩाचऩावचऩीचऩेचऩेऩचऩैचऩॉचऩ्दऩचपंपू
चपःचपऌीचपकचपकजानाचपकनचपकनाचपकऩाचपकलीचपकाचपकाना
चपकाऩाचपकायाचपकीचपकूचपकॅचपक्तीचपक॓चपचपचपजचपटना
चपठौचपडचपड़ाचपड़ासीचपड़ीचपडाचपडाचीचपडासीचपडीचपढ
चपत्तीचपनाचपऩचपपचपपऌचपपलचपपऴचपपवलचपपाचपपी
चपपूचपपॄलचपप्लचपफचपभचपयचपरसचपरसीचपराचीचपराशी
चपरासईचपरासिचपरासैइचपरिसचपऱासीचपलंचपलनाचपलपचपलमचपलासी
चपलीचपलुसचपलूचपलूसचपलोसचपऴचपऴताचपाकलचपातीरचपार
चपारोचपाहीचपाक़लचपिचपिनाचपीचपुचपुरनीचपुलूसीचपू
चपॄपाचपेङचपेटनाचपेटाचपेटेचपेतचपेड़चपेढ़चपोड़नाचप्चल
चप्टरचप्टाचप्तचप्ताचप्तानाचप्तिचप्पकलचप्पटचप्पनचप्पर
चप्पलकचप्पलाचप्पलेचप्पलेंचप्पलोंचप्पीचप्पूदेचप्पेरचप्पेलचप्पो
चप्प्पलचप्प्लचप्पड़चप्रसचप्राशीचप्रासिचप्रासीचप्लचप्लसचप्लूस
चप॒पलचपड़ासीचपॢचपॢलचफचफदिपचफबचफराचफलचफला
चफाराचफिंगचफक़रचबएचबकचबङचबड़चबतराचबतीचबतूरा
चबनाचबरचबरखचबरख़चबलचबलंचबलीचबवानाचबहराचबाई
चबाकचबाकरचबाचबाचबाताचबानेचबाऩाचबायीचबाराौचबाहरचबिल
चबिसचबीँचबींचबीलचबीलाचबीलीचबीसचबी॔चबुआचबुतरे
चबुतऱाचबुत्राचबूतरीचबूतरेचबूतरोचबूतरोंचबूतऱाचबूतऱेचबूत्रचबूथरा
चबृीचबॄीचबेनाचबेनेचबेऩाचबेलाचबैनाचबैऩाचबोचबोतरा
चबौनेचब्चब्बचब्बिसचब्बीचब्बेसचब्लानाचभचभनाचभाऩा
चभीचभॅलीचभ्नचमंचचमंचाचमंनीचमंमचचमकंचमकअदडचमकके
चमकढारचमकतिचमकतीचमकतींचमकतेचमकत॓चमकदाऱचमकधारचमकनेचमकऩा
चमकऩासचमकरोचमक़नाचमक़ऩचमकाएचमकाडचमकातानाचमकातीचमकानेचमकाऩा
चमकारचमकिलचमकिलिचमकीऌीचमकेचमकेगीचमकेलिचमकेलीचमकोचमगड़
चमगदड़चमगादङचमगादडचमगादढचमगादढ़चमगाददचमगादधचमगादरचमगादऱचमगीढड़
चमगीदङचमगीलीचमङचमङाचमङीचमचऑचमचचचमचाग़िरिचमचाग़िरीचमचागिरि
चमचागिऱीचमचागीरीचमचागीऱीचमचािगरीचमचाग़िरिचमचाग़िरीचमचाग़िऱीचमचीचमचेचमचेगिरी
चमचेगीरीचमचेङचमचैचमचॉचमचोचमच्चाचमछचमछाचमटचमटा
चमटािचमटीचमडीचमडी़चमतकअरचमतकअऱचमतकरचमतकऱचमतकारचमतकारं
चमतकारपूरणचमतकारिकचमतकारीचमतकाऱचमतकाऱीचमतकॉरचमतृकारचमत्करीकचमत्कारिकचमत्कारों
चमत्काऱचमत्क़ारचमत्क़ारीचमतक़ारचमतक़ारीचमदारचमदीचमनाचमनीचमन्
चमऩचमऩीचमपकचमबनचममचचममचाचममाचचमयनचमराचमरी
चमलचमलिचमलीचमाचाचमाटाचमातकारचमाराचमिचागिरीचमिलाचमिली
चमिलेचमीटाचमीलीचमीड़ीचमुनेचमॅलिचमॅलीचमेटाचमेराचमेला
चमेलीयाचमेऴीचमोकनचमोटाचमोटीचमोलीचम्कचम्कनचम्कनाचम्काना
चम्किनाचम्किलाचम्कीलाचम्कीलीचम्कीलेचम्केलीचम्गाददचम्गादरचम्चचम्चगिरी
चम्चाचम्चागिरिचम्चागिरीचम्चागिरीरचम्चागीरीचम्चिचम्चीचम्चेचम्डिचम्डे
चम्तकारचम्त्कारचम्नचम्पकचम्मचतचम्मचाचम्माचम्मातचम्मोचम्म्च
चम्म्चाचम्राचम्लचम॓ऴीचम॔मचचमक़चमक़ऩाचमग़ादङचमग़ादड़चमढ़ा
चयकचयङरचयनकर्ताओंचयनतचयनिकचयनिकाचयनितचयनियचयनीतचयऩ
चयऩितचयपचयचयरचय़चयावरचयिंगचयिहेचयुचयुंटीचयुत
चयूकेचयूतचयेचयोचय्नचय्पचयचय्लचरःचरऌचरक
चरकटचरक़चरकाचरकीचरकेचरखखाचरखरीचरख़चरख़ाचरखारी
चरखाााचरखियाचरखेचरखोचरखोटाचरखड़ीचरगरचरचचचरचाचरचित
चरचीचरचेचरचॉचरणचिऩहचरणबदचरणाचरणीचरणेंचरणौंचरत
चरताचरतिचरतीचरतेचरथाचरथावलचरदेसचरनंथचरनजीतचरनि
चरनोचरनोईचरनोिचरन्यचरऩचरऩाचरऩीचरऩेचरऩॉचरपट
चरपरीचरपाचरपाईचरपेचरबाहचरबाहाचरबाीचरबिचरमरातीचरमराऩा
चरमराह्टचरयचरयताचररचरवहाचरवह॓चरवानचरवाहीचरवाहेचरवाहो
चरवाहोंचरवा़हाचरवााहाचरविचरवीचरवोचरशचरशीचरसजकचरसा
चरसिचरसीचरसेचरसोचरहराचरहाचरहानाचराइचराईचराक
चरागाहोचराचरचराऩाचराऩेचराबचरायचरायाचरावनचरावेचरावो
चरासीचराहचराग़चरिओतीरचरिकचरितरचरिताचरिताथचरितारथचरित्रक
चरित्रकथाचरित्रणचरित्रथाचरित्रवनचरित्रवाऩचरित्रविहीनचरित्रहननचरित्रहिऩचरित्रहीऩचरित्रा
चरित्रातमकचरित्राथचरित्रावलीचरित्रेचरित्र्हीनचरित्र॒बलचरिथ्राहीनचरिदाचरियाचरिर्
चरिलचरीतरचरीत्र्वानचरीत्र्हीनचरीोचरुदरचरूचरेतचरेदचरेश
चरेसचरैचरैवतीचरोजीचरोटाचरोडिचरौरीचरौलीचर्काचर्क्का
चर्खाचर्चंदचर्चाएँचर्चाओचर्चाओंचर्चितचर्चेचर्चेरचर्चोलचर्च्य़ा
चर्दचर्दनाचर्नचर्नमतचर्नाचर्नीचर्बीकरचर्मकाचर्मिचर्मेद
चर्याचर्रचर्रकचर्राचर्रानाचर्रीचर्रुचर्लचर्वहाचर्वाहा
चर्वाहोचर्विचर्वीचर्सचर्सिचर्हचर्हाचर॓चरख़चरख़ा
चरख़ीचरख़ॉचऱचऱकचऱकटचऱकाचऱखचऱखाचऱखीचऱच
चऱचाचऱचारचऱणचऱणौचऱतचऱताचऱतीचऱनचऱनाचऱनी
चऱऩचऱऩाचऱपाइचऱबीचऱबोचऱमचऱमराचऱमराऩाचऱमऱचऱमऱाना
चऱमऱाहटचऱरनाचऱवाहचऱवाहाचऱवाहेचऱवीचऱसचऱाचऱाईचऱागाह
चऱानाचऱाऩाचऱाहाचऱितचऱितरचऱित्रचऱित्रहीनचऱीचऱीत्रचऱख़ा
चऱख़ीचलँगचलऐचलकतचलकताचलकनचलकनीचलकेचलक्कचलख
चलगाचलचक्रचलचरित्रचलचलचलचालनचलचित्रगरचलचित्रोंचलतऐचलतकारचलतू
चलतोचलदीचलदेचलनंगचलनईचलनचित्रचलनिचलनिईचलनीचलनेवाली
चलनेवालेचलनोचलन्तचलऩचलऩअचलऩऑचलऩाचलऩीचलऩेचलऩेवाली
चलऩॉचलपताचलपाचलफरचलबऐचलबझचलमचलमनचलयेचलल
चललऩचललमचललीचललूचलवलचलवाचलवाईचलवानाचलहचलहा
चलाँगचलाईचलाउचलाऊचलाऐचलाओचलाकताचलाकनाचलाक़ीचलाकिया
चलाखचलागचलागयाचलाजानाचलातचलातकरचलानीचलानोचलान्दचलान्ध
चलाऩचलाऩाचलायमाऩचलायेचलायेमानचलावलचलािकयाचलाग़याचलिचलिए
चलिऐचलितचलितेचलियाचलियाँचलियेचलिसाचलीचलीतचलीनठ
चलुँचलुगाचलुराचलूँचलेँचलेंचलेंगचलेंगाचलेअनाचलेग
चलेगाचलेजानाचलेसचलेग़चलैचलोंगचलोगचलोगीचलोगेचलोतरा
चलौचल्काचल्चाचल्चित्रचल्चीत्रचल्जानाचल्ताचल्तेचल्निचल्नी
चल्नेचल्न्नचल्लचल्लनीचल्लाचल्लानचल्लिचल्लूचल्लेचल्लो
चल्वचल्वलचल॓चल॓ जाओचल॓गाचलॣचळनीचळरचळलाचळळर
चऴचऴकरचऴठचऴनचऴनाचऴनीचऴनेचऴऩाचऴलीचऴवाना
चऴाचऴाकचऴानाचऴाऩाचऴितसाचऴोचवखटचवडाचवत्रचवन
चवनिचवनीचवन्नीचवरचवरखाचवरणीचवरनीचवरीचवऱचवल
चवलईचवलएचवलपनचवलाचवलाईचवलीचवलेचवऴचवाकरचवाना
चवानीचवाबचवारचविचवीचवुतराचवुलचवेरचवेलचवो
चव्जचव्दचव्यचव्लचव्वनीचव्हाचशकचशकनाचशगाचशमआ
चशमदचशमलचशमलीचशमशचशमाँचशमानचशमा्चशमिकचशमिशचशमीश
चशमुशचशमेचशमॉचशाचशिनीचश्मिशचश्मोंचश॒माचषझाचषमा
चषाचष्णचष॒माचसंचसकचसक़चसक़ाचसकाचसकानाचसकी
चसटचसटईचसताचसनाचसप्पाचसमचसमाचसमिचसमेचसि
चसिंगचसॄमाचसॅचसेदचसेरचस्कारचस्पचस्मचस्मआचस्मा
चहईचहऌपहऌचहऐचहकताचहकनेचहकऩाचहक़नाचहक़ऩाचहकानाचहकारा
चहकेचहङनाचहचहहटचहचहाऩाचहचहाहटेंचहचानाचहचाहनाचहचाहानाचहणनाचहता
चहतिचहतेचहनचहनाचहनााचहऩाचहबच्चेचहबच्चोंचहयचहर
चहराचहरिचहरेचहरोचहर्चहलकद्मिचहलपहऴचहलाचहऴचहऴपहऴ
चहसाचहाँताचहांताचहाजचहाताचहातीचहातेचहानचहानाचहाऩा
चहारचहाज़चहिचहिऍचहिएचहिऐचहितचहिताचहितेचहिन
चहियचहियाचहीएचहीताचहीतीचहुचहुंचहुतचहॅताचहेक
चहेकनाचहेतीचहेतेचहेतोंचहेनाचहेराचहैतीचहोचहोतचहौ
चह्क्नाचह्चहानाचह्चहानेचह्च्हानाचह्तचह्ताचह्तेचह्नाचह्राचह्ल्कडमी
चहक़नाचहक़ाचहॣाच़चलच़पखलच़पाच़बच़मीनच़िताच़िद
च़ीटीच़ुतचाँकचाँकलेटचाँचचाँचनाचाँढचाँढनीचाँढीचाँदना
चाँदनिचाँदऩीचाँदपानीचाँदहचाँनदचाँनीचाँन्दचाँबीचाँलाकचाँव
चाँहेचांँदचांकचांकाचांगगॄचांगलचांगलाचांगलीचांगलेचांच
चांजचांटचांटनाचांटाचांटेचांडालचांडाळचांडाऴचांढ़ाचांति
चांदंचांदनचांदनाचांदनीचांदऩीचांदऱागचांदियाचांनदनीचांवचांवल
चांसलरचांहेचांिदचाइनाचाइल्चाईङचाईनाचाईनीचाईलडचाईलद
चाउढाचाऌनीचाएइयचाएचचाएवलचाओदनाचाओरचाकड़चाकताचाकना
चाकरटीचाकलेटीचाकसचाकसूचाक़चाक़उचाक़ुचाकाचाकीदारचाकुए
चाकुओचाकुनचाकूचचाकेचाकौचाक्काचाक्कोचाक्क्रचाक्रचाक्लेट
चाक्षुसचाखचाखनचाखीचागचागलाचाङनचाङ्गचाचअचाचड
चाचड़चाचणीचाचराचाचरीचाचसचाचाजिचाचाजीचाचातऔचाचाहनाचाचाा
चाचिंदाचाचिएचाचीजीचाचीतचाचुचाचोचाछचाछनीचाछोचाज
चाजानाचाजीचाजीनचाजॅचाजॅरचाजेचाजेरचाज्जाचाज॔रचाटओ
चाटकरचाटखानाचाटटीचाटतचाटताचाटनाचचाटनायचाटनेचाटऩाचाटऩे
चाटिंगचाटीचाटुकारीचाटुकारोचाटुकाऱचाटुकाऱिताचाटुकािरताचाटुक़ारिताचाटृकाऱचाटे
चाटोचाट्नाचाट॔चाठीचाडचाडनाचाड़ियाचाडालचाडीचाडो
चाडौचाढरचाणचाणकचाणकयचाणवयचातकःचातकाचातकीचातता
चातनचातरचातलचातवाचातानचातिचातियचातीचातुकचातुय
चातुयरचातुरीचातेचातोचात्कारचात्नचात्नाचात्रचात्रकचात्रा
चात्रीचात्रुवृत्तिचात्रोचाथचाथकचाथाचाथिचाथीचाथ्रचादँ
चादँनीचादंचादंनीचादईचादएचादकचादनिचादनीचादऩीचादरा
चादरेचादरेंचादरोचादरोंचादर॓चादऱचादलचादाचादालचादि
चादियाचादीचादींचादॅचादेचाद्दरचाद्रचाद्राचाद्र्चाधना
चानचानकचानढचानतीचानदचानदनीचाननचाननाचाननीचानबीन
चानसचानाचानीचानेचानेलचानैचान्तचान्दनिचान्दनीचान्दि
चान्दीचान्दुचान्नाचाऩदनीचाऩनाचाऩाचापंचापऌसचापऌूसचापकना
चापकलाचापङचापटियाचापडचापड़चापदचापनाचापरचापरासीचापलि
चापलीचापलुशचापलुसचापलूशचापलूशीचापलूसोंचापलूस्चापलूिसचापलॄसचापलोस
चापल्सचापळूसचापऴूसचापऴूसीचापाकलचापाकानाचापाखानाचापाक़लचापिचापी
चापुलूिसीचापेचापेड़चाप्पीचाप्लूसचाप्लूसाचाप्लूसीचाप्सचापड़चाफा
चाबंदीचाबनाचाबलचाबासचाबीयाचाबुक़चाबॄकचाब्नाचाब्बीचाब्ल
चाभचाभाचाभीचाम्चाचाम्चागिरीचाम्नचायपततिचायपततीचायपत्तिचायपानी
चायपीनाचायपोनीचायहचाय़चाय़पत्तीचायाचित्रचायिहेचायीचायीडचाये
चारगरचारगऱचारजचारजीचारटचारडचारतीचारदीवारीचारदीवाऱीचारना
चारपइचारपईचारपएचारपाइयॉचारपाईचारपायचारबीचारबुजचारवइचारवली
चारवाचारवाहचारविचारवीचारशुचारसुचारसेचाराकलचारागरचारागाृह
चारानाचारायाचाराेचारा॓चारिचारिकचारित्रिचारित्रेचारीचारीका
चारीणचारुदिचारुदीचारुधिचारुलचारुविचारुशिचारुशीचारेंचारोली
चारौजीचार्जिगचार्जुचार्जोचार्पइचार्पाइचार्पाईचार्मिचार्वीचाऱ
चाऱणचाऱपाइचाऱपाईचाऱपीचाऱ़चाऱाचाऱागाहचाऱुचाऱेचालकदल
चालकाचालकेचालकोचालगतचालचनचालचलनचालचालचालटचालतचालनि
चालनीचालऩाचालऩीचालबाजी़चालबाज्ञचाललंचाललाचाललीचाललेचालवल
चालसाज़चालसेचालांकचालाईचालाकबाजीचालाक़चालाकीसेचालाखचालागचालानी
चालान्कचालाऩचालाळचालाक़चालाक़ीचालाख़चालिएचालिकाचालियाचालिसा
चालीशचालुउचालुकचालुकरानाचालुक्यचालुखचालुसालचालूहेचालेंचालेल
चालैचालोंचाल्दाचाल्नाचाल्बाजचाल्बाजंचाल्रचाल्लकचाल्लाचाल्लान
चाल्लुचाल्लूचाल्ुूचालक़चालॢानचाळकताचाळीशाचाऴचाऴकचाऴना
चाऴबाजचाऴलाचाऴाकचाऴानचाऴिसचाऴुचाऴूचाऴक़चावऌचावट
चावड़ाचावड़ीचावडीचावढाचावतचावनचावनीचावनेचावरचावरण
चावलाचावलीचावलोंचावल्चावळचावऴचावसचावाचावालचावि
चावीचावी॔चावुकचावुलचाव्लचाशनाचाशऩीचाशमाचाश्निचाश्नी
चासचासताचासनाचासनीचासनेचासऩीचासमाचासीचासोचास्त
चास्तिचास्तेचास्माचाहँचाहंतचाहंदचाहऐगाचाहकचाहकरचाहकऱ
चाहकोचाहटेचाहटेंचाहतएचाहतऐचाहतकचाहतऩाचाहताचाहतिचाहती
चाहतींचाहतेचाहतेंचाहतोचाहतोंचाहथचाहनेबालाचाहनेवालेचाहन्जचाहन्ना
चाहऩाचाहऩेवालीचाहयचाहयेचाहरचाहवानचाहाताचाहातेचाहानाचाहिंए
चाहिईचाहिऍचाहिएेचाहिऐचाहिठचाहितचाहिताचाहिथेचाहिदाचाहिना
चाहिय़ेचाहियाचाहियाँचाहिलचाहीचाहीएचाहीऐचाहीयचाहीय़ेचाहीयो
चाहुचाहुगाचाहुगेचाहुथाचाहुनचाहुलचाहूँगाचाहूंग़ाचाहूगीचाहेंग
चाहेंगेचाहेकनाचाहेगचाहेगाचाहेगीचाहेनाचाहेयेचाहेलचाहैचाहैक
चाहॉनाचाहोचाहोगेचाहौचाह्गचाह्जचाह्तचाह्ताचाह्तेचाह्था
चाह्नाचाह॓चािरत्रचािलचािलशचािलषचािलसचािहचािहऍचािहए
चािहऐचािहयेचािहय़चािहय़ेचाॅदचाॅदनीचाॅदीचाेकरचाेटचाेथा
चाेदचाेदनाचाेपडचाेरचाेरईचाेराीचाेरीचाेऱचाैकनाचाैखट
चाैदनाचाोचचाोदनाचाोदऩाचाौदचा्दचा्व्लचा॓ङचा॓टचा॓दना
चा॓दऩाचा॓दा॓चा॓रचा॓रिचाक़चाक़लेटचाक़ूचाड़नाचाड़ीचाड़ु
चाय़पततीचाय़ाचिँखनाचिँघाड़नाचिँताजऩकचिँथङाचिँन्तनचिँन्ताचिँहचिंंटी
चिंंताचिंंतितचिंकराचिंकितचिंकीचिंकूचिंकोचिंखचिंखनाचिंख़
चिंगड़ीचिंग़ारीचिंग़ाऱीचिंगाऱीचिंगुरचिंघाङनाचिंघाडनाचिंघारनाचिंङियाचिंचा
चिंटियाचिंतंनचिंतकचिंतकोचिंतनियचिंतनीयचिंतऩचिंतांंचिंताऍचिंताए
चिंताएँचिंताएंचिंताजऩककचिंताजऩक़चिंतामुकतचिंतामुक॒तचिंतिंचिंतिंतचिंतिनचिंतें
चिंत्तनचिंदिचिंदियाचिंदीचिंनताचिंन्तकचिंपाजीचिंमटाचिंम्टाचिंरजीवी
चिंरवनाचिंहचिंिततचिउँडाचिउङाचिउड़ाचिउड़ेचिउडाचिउराचिउड़ा
चिऊंटीचिऊराचिऊड़ाचिऌनाचिऌमचिऌमनचिऌलानाचिऌानाचिएकचिएल
चिओतचिओदचिककीचिककूचिकङचिकटचिकडचिकड़चिकढ़चिकत
चिकतसाचिकताचिकत्तेचिकत्सकचिकत्साचिकननाचिकनाडचिकनायीचिकनुचिकन्दार
चिकऩाचिकऩाइचिकऩाईचिकऩीचिकबराचिकयाचिकरेचिकलीचिकवनचिकस
चिक़कीचिक़ूचिकाचिकांराचिकाइचिकाईचिकाटीचिकारचिकारीचिकास
चिकाड़चिकितयचिकितसकचिकितसकोचिकितसाचिकितसालयचिकितसाळयचिकितासकचिकितिसकचिकित्शाल्य
चिकित्षाचिकित्सकीयचिकित्सकोचिकित्सकोंचिकित्स्सचिकिनिचिकिनीचिकिनेचिकीचिकीं
चिकीतसकचिकीतसाचिकीतसालयचिकीदारचिकुरचिकृनीचिकॄचिकेचिकेनचिकोटना
चिकोरीचिकौटीचिक्करचिक्कलचिक्काचिक्कीचिक्केनचिक्कोचिक्क्सचिक्ड
चिक्नचिक्नईचिक्ननाचिक्नाचिक्नाइयुक्तचिक्नाईचिक्नाईयुक्तचिक्निचिक्नीचिक्नु
चिक्नेचिक्नोचिक्रीचिक्सचिखंनाचिखऌचिखढचिखतचिखनाचिखने
चिखऩाचिख़नाचिखुरनाचिखेँचिख्नाचिगंरीचिगंारीचिगटीचिगडीचिगना
चिगरिचिगलीचिगळखोरचिगळखोरीचिगांरीचिगारीचिगारोचिगाऱीचिगाहेचिघाड़ना
चिङचिङगारीचिङचिङाचिङचिङापनचिङचिङाहटचिङचिड़ाचिङचिडापनचिङतेचिङनचिङना
चिङनाङचिङऩाचिङसचिङाचिङानाचिङानेचिङाऩाचिङिय़ाचिङियाचिङियाँ
चिङियाघरचिङियाघऱचिङिय़ाचिङिय़ाघरचिङीचिङीयाचिङीयाघरचिचचिचक़ीचिचङी
चिचड़चिचड़ीचिचड़ेचिचडीचिचनडाचिचलाचिचलीचिचाचिचिचिचित्र
चिचीचिचुचिचुकचिचेचिचोड़नाचिचोढनाचिचोराचिचोरापनचिचोरीचिचौरी
चिच्कनाचिच्लाचिछीचिजचिजेचिजो़चिझचिञकलाचिटँईचिटकऩी
चिटकरचिटकिनीचिटकीनीचिटकेचिटक्नचिटक्निचिटखनीचिटखानाचिटटाचिटठ
चिटठाचिटठीचिटठ्चिटथचिटफ़चिटरठीचिटवनचिट़ठीचिटाईचिटि
चिटिठयाचिटियाचिटियाँचिटिय़ाचिटीचिटींचिटीीचिटृठयाचिटृठिचिटृठी
चिटॄठीचिटॄीचिटेंचिट्कुलाचिट्टाचिट्ठठीचिट्ठेचिट्ठोचिट्ठ्चिट्स
चिट्ीचिठचिठठीचिठनाचिठाचिठिचिठीचिठेचिठेरचिठ्ठा
चिठ्ठीचिडकाचिडचडाचिडचडापनचिडचिङाचिडचिडडापनचिडचिडानाचिडचिडाऩाचिडचिडापऩचिडचिडी
चिडचिडेचिडचिडेपनचिडचिढाचिडठीचिडताचिडतेचिडनेचिडऩाचिडऩ्चिडया
चिडयोचिडवाचिडहानाचिड़करचिड़चड़ाचिड़चिङाचिड़चिड़ाताचिड़चिड़ानाचिड़चिड़ाऩाचिड़चिड़ापऩ
चिड़चिढ़ाचिड़नचिड़ऩाचिड़ऩ्चिड़बाचिड़वाचिड़ाचिड़ानाचिड़ानेचिड़ाऩा
चिड़िय़याघरचिड़ियाँचिड़ियॉचिडाकरचिडाताचिडातिचिडातीचिडातेचिडाऩाचिडाये
चिडावाचिडाहानाचिडिपाचिडियाँचिडियांचिडियाघऱचिडियेचिडियॉचिडीचिडी़
चिडृवाचिडोंचिड्चिडाचिड्चिडापनचिड्डाचिड्नाचिडय़ािचिढंीचिढःचिढचिडी
चिढचिढाचिढचिढापनचिढताचिढतेचिढऩाचिढयाचिढ़करचिढ़चिड़ापनचिढ़चिढ़ाचिढ़ता
चिढ़तेचिढ़ाऩाचिढ़िचिढ़ीचिढ़ोचिढाकरचिढाताचिढान्चिढाऩाचिढाया
चिढीचिढ्नाचिणनाचितँनचितंणचितंनचितंाचितःचितकनचितकबरीी
चितकबरेचितकबऱाचितकबऱीचितकारचितकारीचितकोचितङचितचोरचितडचितड़
चिततचिततकबरेचितताचिततिचितदचितनचितनशालचितनाचितनेचितऩ
चितपचितपटचितफलचितबनचितरकथाचितरणचितरनाचितरनीचितरलेखाचितर्र
चितऱऩाचितलचितलवानाचितवचितवकचितवतचितवनचितवनाचितवऩचितवा
चितव्रतीचितांचितांंचितांजनकचितांतुरचिताएचिताओचितातीतचितापरचिताफल
चितारचिताराऊचिताऱऩाचितालिचितावनिचितावनीचिताहचितिचितिंतचितिइ
चितितचितिनचितीचितीजचितीतचितीदरचिती्चितुचितुरनाचितुरी
चितुर्तीचितृणचितेरेचितॉचितॉऔचित्कबराचित्कब्राचित्चोरचित्डचित्तः
चित्तरचित्तरेचित्तलचित्तवनचित्तसचित्तादचित्तियाचित्तेदारचित्त्डचित्त्त
चित्त्रणचित्त्राचित्दचित्धाचित्रंसचित्रएचित्रकंथचित्रकठचित्रक़लाचित्रकारका
चित्रकाराचित्रकारिणीचित्रकाऱचित्रगरदभचित्रधिकारचित्रऩचित्रपठचित्रमयताचित्ररणचित्रलेखन
चित्रलेखाचित्रवतीचित्रशचित्रशीचित्राकनचित्राकारचित्राक्थाचित्रायीचित्रालचित्राश
चित्रेचित्रेनचित्रेशचित्र्रचितड़चिथङाचिथङेचिथङोचिथडऐचिथड़ॉ
चिथड़ोचिथड़ोंचिथडोचिथडोंचिथराचिथरेचिथाचिथानाचिथिचिथी
चिथ्डेचिथ्रचिथड़ेचिदकनाचिदक्नचिदधाचिदनचिदवाचिदाचिदान
चिदायचिदालचिदिएयाचिदिताचिदिनचिदेचिदेदचिदोकनाचिद्कनाचिद्न
चिद्नाचिदढ़चिधकनाचिधतेचिधनचिनंतनचिनंताचिनकचिनकरचिनगादर
चिनगाऱीचिनगीचिनतचिनतनशीलचिनतामुकतचिनतुचिनथचिनदीचिननतनचिनना
चिनऩाचिनमेचिनरचिनलचिनलूचिनवानाचिनहचिनहितचिऩतकचिनाइ
चिनाईचिनाकनाचिनात्ताचिनारचिनारोचिनालचिनावचिनितचिनीकचिनु
चिनुतचिनुनाचिनोचिनोतिचिनोतीचिनोरीचिनौतीचिन्काराचिन्गरीचिन्गारी
चिन्घाड़नाचिन्डाचिन्तकोचिन्तकोंचिन्तनरतचिन्तनशीलचिन्तनाचिन्तनोचिन्तऩचिन्ताग्रस्त
चिन्तामग्नचिन्तियाचिन्तुचिन्तेनचिन्तौचिन्त्तिचिन्त्नचिन्थिथचिन्थीचिन्दि
चिन्दीचिन्नचिन्नरचिन्नाचिन्निचिन्नीचिन्नुचिन्न्हितचिन्मेचिन्म्य
चिन्हनाचिन्हाकितचिन्हारचिन्हेचिन॒ताचिऩचिऩकाराचिऩकीचिऩटीचिऩतन
चिऩतऩचिऩताचिऩताजनकचिऩतितचिऩनचिऩनाचिऩहचिऩीचिऩृताचिऩ्ह
चिपककरचिपकऩाचिपकलिचिपकलीचिपकऴीचिपक़नाचिपक़ानाचिपकाईचिपकाकऱचिपकाऩा
चिपकाऩेचिपकायेचिपकालीचिपकीचिपकुचिपकॉनॉचिपक्नाचिपक्लीचिपङचिपचिपान
चिपचिपानेचिपचिपापनचिपचिपीचिपचीपीचिपछिपाचिपटनाचिपटऩाचिपटेचिपडचिपड़
चिपड़ीचिपडाचिपढचिपत्नाचिपदेचिपधचिपधाचिपनाचिपनीचिपपड
चिपरचिपरऩाचिपलीचिपसचिपाचिपाजीचिपातुचिपानाचिपालीचिपिया
चिपीयाचिपेंजीचिपेकेनाचिपेज़ीचिप्कनचिप्कनाचिप्करचिप्काकरचिप्कानाचिप्काने
चिप्कूचिप्क्नाचिप्चिपाचिप्नचिप्नाचिप्पकचिप्पडचिप्पड़चिप्पेदचिपक़
चिपक़नाचिपक़ऩाचिपक़ाचिपक़ानाचिपक़ाऩाचिपक़ुचिपक़ूचिपड़चिपड़ाचिफ
चिबढ़चिबरचिबानाचिबड़चिबड़ाचिबढ़चिभानाचिभोनाचिमंटाचिमक
चिमकनाचिमकरचिमगादरचिमटााचिमटींचिमटॅाचिमटेचिमटोचिमठाचिमडा
चिमढाचिमऩीचिम्टाचिम्निचिम्मताचियचियडेचियरचियाचियापान
चियारनाचियेचिरँजीवचिरँतनचिरंऔजीचिरंजीतचिरंजीविचिरंजीवीभवचिरंतनचिरंज़ीवी
चिरईचिरओंजीचिरकरचिरकुटईचिरकूटचिरचिराचिरचिरानाचिरचिराहटचिरचिरीचिरचिड़ा
चिरजीवचिरजीवीचिरजीवौचिरडचिरतनचिरत्रचिरनिंदाचिरन्तनचिरऩाचिरफाङ
चिरमचिरमिराहटचिरमीचिरयियाचिरलेलाचिरवाचिरसथईचिरसथायीचिरस़थाईचिरस्थइ
चिरहनाचिरहानाचिराईचिराटचिरातनचिराताचिराथचिरानचिरानाचिराऩा
चिरायतेचिराहचिराय़ुचिरिन्तनचिरियाचिरियांचिरियांघरचिरीचिरैंजीचिरैजी
चिरैताचिरैयाचिरॉंजीचिरोंज़ीचिरोजिचिरोजीचिरोटचिरोन्जीचिरोरीचिरोिजी
चिरौँजीचिरौंज़ीचिरौंजिचिरौंजीचिरौंज़ीचिरौजीचिरौताचिरौरिइचिरौड़ीचिर्कुट
चिर्तचिर्धनाचिर्नाचिर्याचिर्रोचिऱचिऱंजीवचिऱंतनचिऱकाऌचिऱकालिक
चिऱकुटचिऱणचिऱनाचिऱऩाचिऱाचिऱायुचिऱोंजिचिऱौंजीचिऱक़ुटचिलक
चिलकनचिलकनाचिलकाचिलङचिलचिलाचिलचिलानाचिलडचिलनाचिलपचिलमन
चिलमनेचिलमनोचिलमऩचिलमेचिलमेंचिलमोड़ाचिलम्नचिलरचिललचिललङ
चिललत्रचिललनाचिललऩाचिललमचिललरचिललहटचिललाचिललाईचिललाएचिललाना
चिललानेचिललाऩाचिललायाचिललाहटचिललीचिलहरचिलाचिलाकरचिलाताचिलान
चिलानाचिलानाऌचिलानालचिलाऩाचिलायाचिलायोचिला्नाचिलिमचिलीसचिलुम
चिलृलानाचिलौतचिल्कचिल्काचिल्चिलाचिल्चिलानाचिल्जनाचिल्नाचिल्मचिल्मन
चिल्रलानाचिल्लड़चिल्लमचिल्लऱचिल्लाईचिल्लाओचिल्लाकऱचिल्लागचिल्लातीचिल्लाथा
चिल्लाऩाचिल्लायाचिल्लारचिल्लावोचिल्लेचिल्लेदचिल्ल्हरचिल्सचिलक़चिलड़
चिलॢानाचिळमनचिळलानाचिळानाचिऴलनाचिऴलानाचिवङाचिवड़ाचिवड़ेचिवडा
चिवडेचिवतनचिवलचिव्पचिवड़ाचिसचिसनाचिस्तचिस्ताचिस्ती
चिहंनोचिहकचिहकनाचिहड़नाचिहनचिहऩचिहिएचिहिनतचिहियैचिहि्नत
चिहुकनाचिहॄनचिहैचिहोंचिह्नितचिह्नेचिह्ऩचिानाचििकूचििडया
चििडयाघरचिितंतचििड़याचिीचिॅगारीचिॅतनचिोड़चि्केनचि्क्नचि॔टी
चि॔नहचिक़नाचिक़नीचिक़नॉचिक़ूचिक़ोरीचिज़चिड़चिङाचिड़चिडीचिड़चिरा
चिड़चिड़ाऩाचिड़चिड़ापऩचिड़चिड़ाळटचिड़चिड़ीचिड़चिढ़ाचिड़नचिड़नाचिड़ऩाचिड़पचिड़यो
चिड़वाचिड़हानाचिड़ाऩचिड़ाऩाचिड़िचड़ाचिड़ियाँचिड़ियांचिड़ियाघरचिड़ियॉचिड़िय़ा
चिड़िय़ाघरचिड़ीचिड़ीयाचिड़ीय़ाचिढ़गाचिढ़चिढ़ाचिढ़ताचिढ़तेचिढ़नेचिढ़ऩा
चिढ़ानेचिढ़ानोचिढ़ाऩाचिढ़ायाचिढ़ियाचिढ़ॉनॉचिय़्तचिॢलानाचींकनाचींकी
चींखचींखनाचींख़चींचचींचीचींछचींजचींजेचींटियचींटिया
चींटेचींटोचींतचींदीचींननाचींिटचींक़चीइनीचीऌचीऌन
चीकङचीकटचीकडचीकड़चीकढचीकतचीकतीचीकनचीकनापनचीकनास
चीकनुचीकनोचीकनौचीकऩाचीकऩीचीकऩेचीकरगीचीकलचीकलिचीकली
चीकवनचीकसचीक़ूचीकाचीकानचीकासचीकीचीकृचीकॄचीको
चीक्कूचीक्नचीक्नाचीक्नापनचीक्नीचीक्नूचीक्नेचीक्नोचीक्नौचीक्स
चीक॓चीकड़चीखकरचीखतीचीखतेचीखनेचीखऩाचीख़नाचीख़ेचीखाना
चीखीचीखेचीखेंचीखोचीखोंचीख्नाचीगटचीगरीचीगारीचीगे
चीङचीङनाचीङाचीङानाचीङियाचीङीचीचंचीचकीचीचङचीचडी
चीचिचीचीचीचुराचीचॅचीचेचीचोराचीच्कचीचड़चीचड़ीचीछ
चीजइचीजकचीजनचीजलचीज़ांचीज़ेचीज़ेंचीज़ोचीज़ोंचीज़ौं
चीजा॓चीजीचीजेचीजेंचीजॉचीजोचीजोँचीजोंचीजोनचीज्ज़
चीज्ञचीज॓चीझचीझ्चीञचीटंीचीटक्नीचीटटीचीटरचीटरा
चीट़ीचीटांचीटानाचीटिचीटियाचीटियाँचीटियांचीटियॉचीटियोचीटिय़ा
चीटीचीटींचीटीयाचीटॉचीटोंचीठहचीठाचीठीचीडनचीडया
चीडवाचीड़ऩाचीड़िय़ॉचीडाचीडीचीढनऑचीढऩाचीढ़ाऩाचीढ़ीचीढाऩा
चीढीचीणनाचीतःचीतकारचीतकाऱचीतङचीतडचीतनाचीतनीचीतर
चीतहाचीतानाचीताऱथचीताहचीता॓चीतिचीतिजचीतीचीतीगचीतीत
चीतुङचीतेचीतेचचीतॉचीत्कबराचीत्कारोचीत्कारोंचीतड़चीतढ़चीथकर
चीथङाचीथड़ोचीथड़ोंचीथडाचीथडेचीथनाचीथराचीथहाचीथिचीथड़े
चीथड़ोचीदतीचीदराचीदवाचीदीचीदुचीधनचीनःचीनकचीनकर
चीनकाचीनकीचीनकेचीनकोचीनजचीनटियाचीनदीचीननाचीनऩाचीनर
चीनलचीनवानाचीनहेचीनाइचीनाईचीनारचीनाऱचीनालचीनींचीनुक
चीन्कचीन्खचीन्खनाचीन्टीचीन्तीचीन्दिचीन्दीचीन्नचीन्नाचीन्ली
चीन्हीचीऩचीऩहचीऩाचीऩिचीऩीचीपकनाचीपकऩाचीपकलीचीपकाना
चीपकुचीपकूचीपटनाचीपडचीपडाचीपतनचीपयाचीपरचीपाचीपी
चीपीयाचीप्कूचीपढ़चीफचीफुलचीबकचीबर्चीबीचीबड़चीमका
चीमङचीमटाचीमटीचीमटॉचीमठाचीमड़पनचीमरीचीम्मताचीमड़चीमड़ी
चीयचीयाचीयेचीर-फाड़चीरंथचीरकरचीरकुटचीरकूटचीरताचीरती
चीरथाचीरनेचीरऩाचीरफाङचीरमीचीरयताचीरहचीराईचीरायनाचीरी
चीरेचीरेडचीरैताचीरोजीचीरोलीचीरौंजीचीर्णचीर्नाचीर्सचीरफ़ाड़
चीऱचीऱतीचीऱनाचीऱऩाचीऱाचीऱागचीलकचीलकाचीलकेचीलडा
चीलतीसचीलनचीलनाचीलनीचीलमचीलमनचीलरचीललानाचीलहरणचीला
चीलाओचीलानाचीलूचीलेचीलेंचीलोंचील्हचील्हाचीळूचीऴ
चीऴनीचीऴरचीवड़ाचीवदचीवदाचीवरचीशचीसचीसनाचीह
चीिटचीुतची॓ंजची॓ंटिची॓नटीची॔टाचीक़नाचीक़ूचीख़टचीख़ना
चीख़नेचीख़ाचीज़ेचीज़ॉचीज़ोचीड़नाचीड़ऩाचीड़याचीड़ागनाचीड़ी
चीड़ीयाचीड़ेचीढ़चीढ़ताचुँचाचुँचीचुँटीचुँदीचुँबनचुंक
चुंकदरचुंगलचुंगलनाचुंगलाचुंगलीचुंगाचुंगुलचुंचीचुंचुंचुंटी
चुंडीचुंदचुंदीचुंधनाचुंननीचुंनीचुंबीचुंराचुंसनाचुंिक
चुआचुआंचुआइचुआईचुआतचुइआचुइतचुउचीचुउतचुउत्र
चुउदचुउयचुउरानचुउसनाचुऊकन्दरचुऊतचुऌलूचुऌहाचुएतचुओची
चुकंंदरचुकंदऱचुकंधरचुकंनदरचुकंऩदरचुकइचुकउनदरचुककीचुकखेचुकचुंदर
चुकड़चुकतीचुकतूचुकतेचुकदंरचुकदरचुकदरंचुकदऱचुकनंदरचुकनघर
चुकनदऱचुकनाचुकनेचुकन्दऱचुकन्दारचुकन्देरचुकन्द्रचुकन्न्दरचुकऩदरचुकऩा
चुकऩ्दरचुकरचुकरमचुकराचुकलनाचुकलिचुकलीचुकवऩीचुकवानाचुक़ंदऱ
चुक़दरचुकाईचुकाऊचुकाएचुकाओचुकातीचुकातेचुकाथाचुकादेनाचुकानी
चुकानेचुकाऩचुकाऩाचुकायीचुकारचुकिचुकिँचुकिंचुकिकचुकिन
चुकिनेचुकींचुकुचुकुंदरचुकुनदरचुकुनृदरचुकुन्दरचुकुऩदरचुकुलाचुकून
चुकोचुकोटीचुकौताचुक्कन्दरचुक्काचुक्कीचुक्तचुक्तुचुक्निचुक्नु
चुक्न्दरचुक्न्द्रचुक्रचुक्स्कीचुक॓चुखचुखतीचुखेचुगऌखोऱचुगग
चुगगलखोरचुगगलीचुगगाचुगतचुगताचुगतीचुगदचुगनेचुगऩाचुगऩे
चुगलख़ोरचुगलख़ोऱचुगलख़ौरचुगलखीरचुगलखॉऱचुगलखोरीचुगलखोरोंचुगलखोऱचुगलखौरचुगलखौऱ
चुगलाचुगलिखोरचुगलीखोरचुगलीखोऱचुगलीखौरचुगलीजलचुगलीयाचुगलीीचुगल्खोरचुगलख़ोर
चुगलख़ोरीचुगलख़ोऱचुगलख़ौरचुगळखोरचुगळखोरीचुगऴखोरचुगऴखोरीचुगऴीचुगऴख़ोरचुग़लीख़ोर
चुग़ऴखोरचुग़ऴीचुग़्ग़ाचुगाचुगाईचुगाठचुगानचुगिचुगिलीचुगी
चुगुनाचुगुलचुगुलखोरचुगुलिचुगुलीचुग्गनचुग्गेचुग्नाचुग्लचुग्लि
चुग्लीचुग्ल्खोरचुगड़ाचुङतचुङलचुङाचुङाईचुङियाचुङीचुङॅल
चुङेलचुङैऌचुङैलचुङैल्चुचउचुकचुचक़चुचचीचुचढ़चुचपचुचा
चुचापचुचारीचुचिचुचीचुचीीचुचुंकचुचुईचुचुदचुचुलचुचूक
चुचॅचुचेचुचेनचुचैचुचोचुच्कचुचक़चुछीचुजनाचुज़ा
चुज़ेचुजेचुजेनचुजोचुझचुटकलचुटकलाचुटकलीचुटकलेचुटकऴे
चुटकाचुटकाराचुटकियांचुटकिलाचुटकीभरचुटकुलीचुटकुलेंचुटकुलोचुटकुलोंचुटकुऴे
चुटकेचुटकोचुटटियाचुटटीचुटटीयाचुटनाचुटऩाचुटपऩचुटयाचुटयात
चुटरचुटलीचुटिकयोचुटिकिचुटिकीचुटिय़ाचुटीचुटीयचुटीयाचुटृर
चुटॄटीचुटोयाचुट्किचुट्कीचुट्क्लाचुट्क्लेचुट्टरचुट्टियाचुट्टीचुट्टे
चुट्ठीचुटक़िचुटक़ीचुठचुठकीचुठकुलाचुठीचुठीयाचुडकचुडकि
चुडकीचुडयाचुडलचुड़ऍलचुड़बाचुड़वाचुड़ाचुड़ाईचुड़ानाचुड़ियॉ
चुड़ीचुड़ॅलचुड़ेलचुड़ैऌचुड़ैऴचुडाचुडाइचुडाईचुडाईलचुडाना
चुडायाचुडिचुडियाचुडीचुडीयाचुडॅलचुडेचुडेलचुडैऌचुडैल
चुडैळचुड्नाचुढचुढईचुढकिचुढ़ैलचुढाईचुढेलचुढैलचुढो
चुढ्नाचुणडाचुतचुतंचुतंरचुतईचुतउचुतऌचुतऐचुतक
चुतकलाचुतकाचुतकेचुतङचुतञचुतडचुतड़ाचुतडाचुतढचुतण
चुततचुतत्रचुतथचुतदचुतदाचुतधाचुतनचुतनाचुतनीचुतऩा
चुतबुरचुतयाचुतरचुतराचुतराईचुतऱचुतळचुतवानाचुताचुताई
चुताडचुताधचुतानचुतानाचुतालेचुतासचुतिचुतिकीचुतीचुतीकी
चुतीथचुतीनाचुतीयचुतुचुतुडचुतुर्रभुजचुतुुरचुतेचुतेदचुतेना
चुतेरचुत्चुत्कानाचुत्कारचुत्कीचुत्टरचुत्डचुत्तचुत्तङचुत्तड
चुत्तदचुत्तरचुत्ताचुत्ताडचुत्तादचुत्तिचुत्तीयचुत्दतचुत्नचुत्र
चुत्रकालाचुतड़चुतढ़चुतय़ाचुतॢचुथचुथकिचुथदचुथरचुथा
चुथिचुथीचुथुचुथेचुथ्चुथ्नाचुदचुदआचुदइचुदई
चुदउचुदएचुदऐचुदकरचुदकाचुदक्करचुददरचुदधचुदनचुदनता
चुदनाचुदनेचुदऩाचुदप्चुदप्पचुदबानाचुदमारीचुदरीचुदरीयाचुदरो
चुदलचुदलानाचुदवनाचुदवाचुदसचुदहचुदाचुदाइचुदाईचुदाए
चुदाऐचुदाओचुदाकरचुदानाचुदापचुदायचुदायाचुदालचुदासचुदाि
चुदाीचुदाेचुदिचुदियाचुदीचुदुकीचुदुरचुदेचुदेलचुदै
चुदैलचुदैलीचुदैळचुदोचुदौलचुद्चुद्दकरचुद्नचुद्नाचुध
चुधनाचुधमनीचुधहचुधैलचुनओचुनकचुनकरचुनङीचुनचीचुनचुना
चुनचुनेचुनचेचुनटीचुनडुरीचुनताचुनतिचुनतीचुनतेचुनथीचुनदॢा
चुननटचुननीचुनपाचुनरईचुनराचुनरिचुनरियाचुनरीएयचुनरीयाचुनऱि
चुनऱीचुनलिचुनलेचुनवाचुनवानाचुनशीचुनसचुनहानाचुनहिचुनाँच
चुनाइचुनाईचुनाकरचुनाचिचुनाचेचुनायीचुनायेचुनालोचुनावटीचुनावा
चुनावोंचुनाेतीचुनाौतोचुनितचुनिदाचुनिदीचुनियचुनियाचुनीशाचुनु
चुनुँतीचुनुटचुनुनाचुनुरीचुनूनाचुनेंचुनेगाचुनेलचुनेशचुनै
चुनैतिचुनैतीचुनैनचुनैातीचुनॉतीचुनोचुनोतचुनोतिचुनोतीचुनौतिया
चुनौतियॉचुनौतियोचुनौतीयाचुनौथीचुन्चुकचुन्जचुन्तचुन्दिचुन्नटेचुन्नर
चुन्नरीचुन्नाचुन्निचुन्नीचुन्नुचुन्नेचुन्नोचुन्बनचुन्रिचुन्री
चुन्रोचुन्सनाचुन्हाचुनॣीचुऩचुऩनाचुऩऩाचुऩरीचुऩऱीचुऩा
चुऩाईचुऩावचुऩिंदाचुऩीचुऩैचुऩैतीचुऩोचुऩोतिचुऩौतिचुऩौती
चुपआचुपकऐचुपकनाचुपकरचुपकाचुपकानाचुपकियाचुपकीचुपचाकचुपटना
चुपठेचुपड़ाचुपड़ीचुपडीचुपनाचुपपाचुपपारचुपपीचुपपुचुपऱे
चुपलेचुप़पीचुपाचुपा रुस्तमचुपाईचुपानचुपानाचुपायाचुपायीचुपाये
चुपिचुपीचुपेचुपेलचुप्क्नाचुप्चापचुप्पनाचुप्पलचुप्पुचुप्पू
चुप्सेचुप॓पूचुपड़ीचुपॢचुफचुफताचुबंकचुबंनचुबकचुबक़
चुबताचुबनेचुबऩाचुबलीचुबानाचुबानीचुबाराचुबिचुबीचुबे
चुबोनाचुब्नाचुब्नेचुभकरचुभतनाचुभतीचुभऩचुभऩाचुभऩॉचुभरहा
चुभलताचुभलानाचुभाऩाचुभीचुभ्नचुभ्नाचुभ्न्चुमंबकचुमंब्नचुमकर
चुमकीचुमकेचुमटीचुमनाचुमनिचुमबकचुमबक़चुमबनचुमब्कचुमम
चुममाचुममीचुमिलीचुम्कचुम्बनाचुम्ब्कचुम्ब्कीयचुम्ब्नचुम्भनचुम्मि
चुम्मीचुयचुयाचुयाराचुरऔचुरकटचुरकीचुरखीचुरचुरानाचुरट
चुरणचुरणीयाचुरनचुरनाचुरनियाचुरऩचुरऩियाचुरपाचुरमाचुररी
चुरलीचुरसचुरहचुराइचुराईचुराएचुराओचुराऔचुराकरचुरानिया
चुरानीचुरानेचुराऩाचुराऩेचुराबचुराबीचुरायीचुरायेचुरालचुरालिया
चुराहाचुराहेचुरिचुरियचुरियाचुरीचुरीनाचुरीयचुरीयाचुरी॔
चुरेचुरेलचुरैलचुरैललचुर्चाचुर्नाचुर्माचुर्याचुर॓लचुऱकि
चुऱणचुऱाचुऱानाचुऱानेचुऱाऩाचुऱायीचुऱायेचुऱीचुऱैलचुलकऱ
चुलकानाचुलडीचुलतचुलताचुलबलचुललचुललुचुललूचुलवलचुलहा
चुलाचुलायीचुलाहचुलिचुलियाचुलीचुलुचुलूचुलेचुलो
चुल्नाचुल्बलीचुल्लाचुल्लीचुल्ल्हाचुल्ळाचुल्हेचुल॔हाचुळहाचुऴहा
चुवकचुवनाचुवानाचुवाराचुवालिसचुशकरचुशकीचुशताचुशनाचुशाना
चुश्कचुश्ताचुश्नाचुषणचुसंतचुसकनाचुसकरचुसकिचुसकोचुसत
चुसतीचुसतेचुसत्चुसनालनचुसनॉचुसन्नाचुसऩाचुसऩेचुसवानाचुसाना
चुसाऩाचुस्किनचुस्कियचुस्केचुस्तिचुस्तीचुस्नचुस्नाचुस्ऩाचुस्सना
चुस॓तचुस॔तचुसक़ीचुसॣतचुहओचुहङचुहड़चुहडाचुहयचुहरा
चुहरेचुहलचुहलाचुहलेचुहलेंचुहाँचुहानीचुहारेचुहालिचुहाड़
चुहिथाचुहियँचुहीचुहुतचुहोचुह्कचुह्तचुह्लचुहड़चुहड़ा
चुहॣाचुिकचुिचचुिटकीचुिटयाचुितयाचुितय़ाचुिरयाचुिहयाचुिड़या
चुीचुुगलीचुुङैलचुुचीचुुटक़ीचुुतचुुननचुुनरचुुनरीचुुरानाा
चुुलहाचुुसऩाचुुहाचुूचुूतचुॅकिचु्कानाचु्किचु्क्नाचु्च
चु्चकचु्चाचु्चीचु्चुकचु्तचु्दचु्दनाचु्पायाचु्सतचु्सना
चु्स्नाचु्हिचु॓कचुक़चुक़ंदरचुक़ंदऱचुक़ताचुक़नदरचुक़नाचुक़ऩ्दर
चुक़ाचुक़ानाचुक़िचुक़ीचुग़नाचुग़लचुग़लखोरचुग़लख़ोरचुग़ळखोरचुज़
चुड़लचुड़ाचुड़ियाचुड़ॅलचुड़ेलचुड़ैऴचुड़ौलचुढ़ेलचुॢहाचूँकिअ
चूँचचूँचाचूँचीचूँचेचूँटनाचूँिकचूंक़िचूंचीचूंजेचूंसना
चूउटचूउतचूउलेचूउसतचूऊउतचूऊऊतचूऊतचूऌहाचूएचूओत

See Next set of words...



 

from 

 http://marathi.aarogya.com/index2.php?option=com_content&task=view&id=134&pop=1&page=0&Itemid=122

मधुमेहातील नवीन आजार

१. ईमीजीएट
हाय ब्लड शुगर
अनेक वेळा तुमच्या शरीरातील शर्करेचे प्रमाण वाढुन ते खुप जास्त होते. जेव्हा तुम्ही खुप आजांरी असता किंवा डोके दुखणे, डोळ्याची आग होणे, तहान लागणे, लघवीला लागणे, कोरंड पडणे व कातडी चुरचुरणे हे जाणवते.

त्या वेळी शुगरचे प्रमाण वाढलेले असते.रक्तातील शर्करेचे प्रमाण हाय ब्लड शुगर होते तेव्हा तुम्ही जास्तीत जास्त पाणी प्यावे. व स्व:ताची काळजी घ्ह्यवी.

लो ब्लड शुगर
काही वेळेस तुमचे रक्त शर्करेचे प्रमाण अतीशय कमी होते. शर्करेचे खुप कंमी प्रमाण हे काही वेळेस हे काही वेळेस मधुमेहाच्या गोळ्या अथवा ईन्सुलीन घेतल्याने सुध्हा होते.

कमी शर्करेची कारणे: मधुमेह च्या गोळयांचे जास्ती प्रमाणात सेवेन करणे. आहार कमी अथवा न करणे. खुप जास्त व्यायाम करणे. अल्कोहोल काही न खाता जास्त प्रमाणात सेवन करणे जर रक्तातील शर्करा खुपच कमी झाली. तर खालील लक्षणे आढळतात.

अस्थीर: हलकेपणा जाणवणे, थकल्यसारखे वाटणे, सारखी भुक लागणे आणि गोंधळणे.

केटोअँसिडोसिस
जर तुमच्या शरीरातील शर्करेचे प्रमाण खुप जास्त वाढले तर रक्तावर केटोअँसिडोसिस वाढते. हा हानीकारक घटक रक्ताला दुषीत करतो. प्रकार १ च्या मधुमेहात ही समस्या फार वेळा आढळते. हाय ब्लड शुगरची लक्षणे आढळल्या केटोअँसिडोसिस साठी लघवी तपासुन घ्यावी. जर तुम्ची ब्लड शुगर शुगर हाय (३०० mg) पेक्षा जास्त असेल. व केटोअँसिडोसिस असेल तर डाँक्टरांचा सल्ला घ्हावा.

२. लाँग टर्म
१० ते २१ टकके मधुमेहाच्या रुग्णांना nephropathy हा आजार होतो. किडनी आजाराचे nephropathy एक कारण हे nephropathy diabetic असते. मदुमेह nephropathy हा प्रगतशील आजार आहे. तो वाढण्यासाठी अनेक वर्ष लागतात. कीडनीतील छोट्या ब्लड वेस्ल्स बेस्ट्स, जास्तीचे पाणी आणि रसायने काढुन टाकण्यासाठी अनेक वर्ष लागतात. Dibetic nephropthy मध्ये ब्लड वेसल्स खराब होतात. त्यामुळे वेसल्स नीकामी होतात, व ईतर फिलटवर ताण वाढल्याने तेही खराब होतात.

किडनी बाबतच्या मधुमेह आजारांपासुन वाचायला रक्त्त शर्करेचे प्रमाण निंयत्रीत करणे हा योग्य मार्ग आहे.

डोंळ्याचे आजार: प्रकार १ व २ मधुमेहातील दोन्ही मध्ये सतत आढळणारी समस्या म्हणजे द्र्ष्टीदोष.

मधुमेहातील आंधळे पणाचे कारण म्हणजे Diabetic retinopathy असते. डिबेतिच रेतिनोपथ्य म्हणजे मधुमेमुळे retina (द्रुश्टीपटल) मध्ये निर्माण होणार्या सर्व सम्स्या असतात.Retinopathyची वाढ non-proliferative पासुन किंवा आधीच्या दोषापासुन proliferative paryaMt hote. Non-proliferative ही सामान्यपणे आढळुन येणारी आणि सोम्य असते. यामुळे या मुळे जास्त फरक पडत नाही. कारण हा दोष retina पर्यंतच मर्यादीत असतात. परंतु हा दोष Macula ( दुष्टीपटलांवरील एक बिंदु) वर प्रभाव पाडु लागला तर द्रुष्टी कमंजोर होते. जर चिकीत्सा केली नाही तर त्यांचे रुपांतर prolifertive retinopathy मधे होते.

proliferative retionpathy हा प्रकार जास्त हानीकारक आहे. यात retina च्या बाजुला नवीन रुग्वाहीन्या नीर्माण होतात. त्या मधे रत्कस्त्राव होतो व अंध्त्वही येवु शकते. लोक साधारण पणे २० वर्ष मधुमेहाचे रुग्ण आहेत त्यांना Diabetic retinopathy चा त्रास जाणवतो.
 some thing about diabetic diet in Marathi
1
सन्तुिलत भोजन र खा􀆭 संरक्षण िबिध
िवनय ूसाद ौे􀆵
पूणर्चन्ि वःती
पिरचयः
हामीले दैिनक उपभोग गन􀈶 भोजनले हाॆो शरीरमा िनयिमत रुपमा संचालन हुने िविभन्न कृयाकलापमा
सहयोग पुयार्इरहेको हुन्छ । हाॆो भोजनबाट नै हामी दैिनक शारीिरक र मानिसक पिरौमको लािग तागत
(शि􀆠), शारीिरक बृिद िवकासको लािग ूोिटन र शरीर रक्षा गन 􀈶 तत्वहरु ूा􀆯 हुन्छन ् ।भोजनले िविभन्न
पौि􀆵क तत्वहरु माफर् त हाॆो शिररलाई सुपोिषत गरीरा􀃉दछ । िबिभन्न उमेर समूह, शारीिरक तथा मानिसक
पिरौम,िवशेष शारीिरक अवःथामा िभन्नािभन्नै पौि􀆴क त􀇂वहरुको आवँयकता पदर्छ । तसथर्, िविभन्न
􀃥यि􀆠हरुको हरेकको शरीरको लािग आबँयक पौि􀆴क त􀇂वहरु ूा􀆯 गनर् सिकने गरी उपभोग गिरने भोजन नै
सन्तुिलत भोजन हो ।
पौि􀆴क त􀇂व र ितनको दैिनक आवँयकता
िविभन्न पौि􀆴क तत्वहरु म􀃚ये शि􀆠 अथार्त क्यालोरी एक हो । क्यालोरीको आवँयकता शरीरको तौल, पिरौमको
ःतर आिदले फरक पदर्छ भने अक􀈾 महत्वपूणर् पौि􀆴क तत्व ूोिटन शारीिरक बृि􀆪 िवकास िुततर गितमा
हुने अवःथाहरु जःतैः साना नानीहरु, केटाकेटी, िकशोरिकशोरी तथा गभर्वती र नानीलाई दूध खुवाउने
मिहलालाई बढी आबँयक पदर्छ ।
सामान्यतया भारतीय ःतर अनुसार एक जना एकदम ह􀃣का काम गन􀈶 पुरुषलाई ४० िकलो क्यालोरी ूित
केजी शािररीक तौल अनुसार शि􀆠 आवँयकता पदर्छ भने ७३ िकलो क्यालोरी ूित केजी शारीिरक तौल
अनुसार आवँयकता षदर्छ । यो आवँयकता पिरौमको ःतर अनुसार फरक पनर् जान्छ अथार्त जित कडा
पिरौम गिरन्छ त्यित नै बढी क्यालोरी आवँयक पदर्छ ।
तर यसको िवपिरत ूोिटन भने ूित केजी शारीिरक तौलमा १ माम आवँयक पदर्छ । यसको आवँयकता
शािररीक तौल र पिरौमको ःतर अनुसार फरक पद􀈷न तर शारीिरक अवःथा र उमेर अनुसार आवँयकतामा
घटी बढी भने हुन सक्छ ।
खिनज 􀆣त्वहरुको आवँयकता क्यालोरी र ूोटीन भन्दा एकदमै कम माऽामा भए पु􀃊छ । जःतैः
क्याि􀃣सयम मिहला र पुरुष दुबैलाई ४०० िमिल माम भए पु􀃊छ भने आइरन २८-३० िमिलमाम माऽ भए
पु􀃊छ। आइरनको आवँयकता पुरुषलाई भन्दा मिहलालाई बढी पदर्छ । मिहलालहरुको मिहनावरी हुँदा
रगतको क्षित हुने हुँदा रगत िनमार्ण गनर् बढी आइरन आवँयक परेको हो ।
त्यसैगरी बी िभटािमनहरु थायिमन, राइबो􀃝लािवन, नायिसन, पाइरीडोिक्सन र िभटािमन सी ( एःकिवर्क
एिसड) एकदमै थोरै माऽामा आवँयक पदर्छन । त्यसैले ितनीहरुको आवँयकतालाई िमिलमाममा 􀃥य􀆠 गन􀈶
गिरन्छ ।
2
फोिलक एिसड र िभटािमन बी-१२ भने अत्यन्तै कम माऽामा आवँयकता पदर्छ । ितनीहरुको आवँयकता
माइबो माममा माऽ पदर्छ । िभटािमन बी समूहका िभटािमनहरु क्यालोरीको आवँयकता अनुसार फरक पन􀈶
हुनाले मिहलहरुलाई भन्दा पुरुपहरुलाई यसको आवँयकता बढी हुन्छ ।
त्यसैगरी िच􀃣ला वःतुमा घुलनशील िभटािमनहरु (िभटािमन ए,िड र ई) पिन अत्यन्त कम माऽामा
आवँयक पन􀈶 हुनाले ियिनहरुको आवँयतालाई माइबो माममा 􀃥य􀆠 गिरन्छ।
खा􀆧 समूहः सन्तुिलत भोजनको आधारः
सामान्यतया खा􀆭 वःतुलाई शि􀆠 िदने शरीर, बृि􀆪 िवकास गन􀈶 र शरीर रक्षा गन􀈶 भनेर विगर्करण गिरए
तापिन जनसमुदायको खाने बानी, खा􀆭 वःतुको उपल􀃞धता अिन दैिनक पौि􀆴क आवँयकताको आधारमा
खा􀆭 वःतुलाई पाँच वगर्मा विगर्करण गनर् सिकन्छ ।यसरी बिगर्कृत खा􀆭 समूह ूत्येकबाट उपभोग गनर्
सकेमा सन्तुिलत भोजनको आधार तयार हुन सक्दछ ।
सन्तुिलत भोजनको लािग बिगर्कृत पाँच समूह यस ूकार छन ्
१) खा􀆭न्न बालीबाट ूाप त हुने खा􀆭 वःतुहरुः
यस बगर्मा धान,मकै,कोदो,गहुँ,जौ,फापर जःता अन्नबाट बन्ने भात, रोटी, पाउरोटी, चाउचाउ, िबःकुट,
जःता खा􀆭 वःतु पदर्छन।् यी खा􀆭 वःतुले हामीलाई दैिनक आवँयक पन 􀈶
शि􀆠 र ूोिटनको आधा जित पिरमाण पिरपूित र् गदर्छन ् । यसको साथै यदी अन्नको बािहरी तह क्षित
हुन निदई तयार गिरएका दा􀆭 वःतु उपभोग गिरन्छ भने ती खा􀆭 वःतुहरु िभटामीन बी-१ (थायिमन)
र आइनका महत्वपुण र् ौोत हुन सक्छन ् । खासै शािररीक पिरौम नगनर् े वयःक 􀃥यि􀆠लाई यःता खा􀆭
वःतु २५० माम आवँयक पदर्छ भने िकशोर,िकशोरी गभर्वती र दुध 􀃉वाउने मिहला, कडा पिरौम गन􀈶
􀃥यि􀆠हरु, कडा पिरौम गनुर् पन􀈶 खेल र कडा शारीिरक 􀃞यायम यो भन्दा पिन बढी आवँयकता पदर्छ ।
२)ूोिटनयु􀆠 खा􀆭 वःतुहरु
यस वगर्मा दाल गेडागुडी जःता बनःपितजन्य खा􀆭 वःतू दुध,अन्डा, माछा, माछा, मासू जःता
ूणीजन्य खा􀆭 वःतुहरु पदर्छन ् । यी खा􀆭 वःतुहरु ूोिटनका साथै कितपय िभिटनका साथै कितपय
िभटािमन र खिनज तत्वका समेत राॆा ौोतहरु हुन ् । अवःथा हेरी ७५-१२५ माम दाल, गेडागुडी या
४५०-७५० माम दूध र दुधजन्य खा􀆬 वःतु या ३-५ गोटा या ९०-७५० माम माछा, मासु आवँयक
पदर्छ । केटाकेटी र िकशोरिकशोरीलाई अरु भन्दा बढी आवँयक पदर्छ ।
३)शरीर रक्षा गन􀈶 फलफूल तथा तरकारीहरुः
यस समूहमा िभटािमन ‘ए’ र िभटािमन ’िस’ का ौोत फलफु ल र तरकारीहरु पदर्छन ् । िभटािमन ए
का ौोतमा गाढा हिरया रंगका सागपात जःतैः ल􀃒टे, बेथे,पालु􀃌गो, मेथीको साग, ककर् लाको पात आदी
र आँप, मेवा, गाजर, जःता पह􀉅ला फलफू ल तरकारी यस समुहमा पदर्छन ् । त्यसैगरी अमला, अम्बा,
सुन्तला, कागती जःता अिमला जातका फलफूलहरुमा िभटािमन िस पाइने हुनाले ियनीहरु पिन शरीर
रक्षा गन 􀈶 फलफू ल वगमर् ा पदर्छन ् । अवःथा अनसु ार यो वगकर् ा खा􀆭 वःतु १००-३०० मामसम्म उपभोग
गनुर् राॆो हुन्छ ।
४) अन्य फलफूल र तरकारीहरुः
3
माथी समूह (३) देखी बाहेक अन्य तरकारी जःतै; काँबो, काउली, भण्टा, खुसार्नी, रामतोरया, करेला,
लौका, िघरौला, किलला गेडागुडी (केराउ, मटर) स􀃉खरखण्ड, मूला, आलू, 􀃜याज,र अन्य फलफूलहरु
यस समुहमा पदर्छन ् ।यस समूहका खा􀆭 वःतु २०० माम भन्दा बढी उपभोग गन ुर् राॆो हुन्छ ।
५) 􀃋यू, तेल, तथा िचनीः
􀃋यू, तेल, शि􀆠का उ􀆣म ौोत हुन ् भने िचनी र िचनीजन्य अन्य खा􀆭 वःतु तुरुन्त शि􀆠 ूदान गन 􀈶
ौोतहरु हुन।् यसका साथै 􀃋य ू तथा तेलहरुबाट हाॆो शरीरलाई आवँयक पन 􀈶 अत्यावँक 􀃝या􀃒टी एिसड
ूा􀆯 हुने गदर्छन।् सन्तुिलत भोजनको लािग 􀃋य,ू तेल वगबर् ाट २५ माम या त्यो भन्दा बढी उपभोग
गनुर् राॆो हुन्छ ।
सन्तुिलत भोजन िकन ?
हाॆो शारीिरक आवँयकता अनुसार खा􀆭 वःतु उपभोग गनुर् नै सन्तुिलत भोजन हो । तसथर् यिद
आवँयकता भन्दा कमी हुन गएमा शरीरमा िबिभन्न िवकृ ितकरु देखा पन र् सक्दछन ् । जःत ै शिररमा
ूोिटनको र शि􀆠को कमी भएमा कुपोषण च्या􀃜ने हुन्छ। त्यःतै िभटािमन ‘ए’ को कमीले रतन्धो,
आइरण को कमीले र􀆠अ􀃣पता, िभटािमन ‘िस’ को कमीले ःक िभर्,िभटािमन बी-१ को कमीले बेरीवेरी
जःता िवकृित र रोग देखा पदर्छन ।यसको साथै कितपय पोषक तत्व आवँयक भन्दा बढी भएमा पिन
िवकृित र रोग देखा पदर्छने ।जःतैः शि􀆠 या क्यालोरीयु􀆠 खा􀆭 वःतु ( िच􀃣लो र गुिलया खानेकुरा )
को अिधक उपभोग गनार्ले मोटोपनको िशकार हुन सिकन्छ । मोटोपन हाल आएर एउटा ठुलो
समःयाको रुपमा देखा पद􀈷छ । मदुमेह, र􀆠चाप र हृदय रोग जःता ब􀃕दो उमेरसंगै ला􀃊ने रोगमा
मोटोपनको ठूलो भुिमका रहने गदर्छ । ियनै िविभन्न नकारात्मक असरबाट बच्न सन्तुिलत भोजन
दैिनक उपभोग गनुर् नै बुि􀆪मानी हुन्छ ।
सन्तुिलत भोजनमा िभटािमन “ ए “:
आज िव􀆳मा अ􀃓ठाइस लाख 􀃥यि􀆠हरु िभटािमन “ए“ को कारणले देखा पन 􀈶 अन्धोपनको िशकार छन ्
भने बीस करोड जनता िभटािमन “ए “ को किमले मिसत छन ् हाॆो देश नेपाल पिन यो समःयाले
िपरोिलएको छ भन्ने कु रा अ􀃚ययन /सभक्ष􀈶 णले देखाएका छन।् सन ् १९९८ मा गिरएको नेपाल सूआम
पोषक तत्व िःथित सभ􀈶क्षणले साना केटाकटीहरु म􀃚ये ३२.३ ूितशत र मिहलाहरु म􀃚ये १६.६ ूितशत
िभटािमन “ए” को किमले मिसत भएका देखाएको छ । यो ूितशत तराईमा सबै भन्दा बढी साना
केटाकेटीहरुमा ४० ूितशत र मिहलहरुमा २०.८ ूितशत रहेको पाइएको छ ।
हुनत जेरो􀃝थाि􀃣मया जःतो समःया शून्य ूाय, रतन्धो ०.२४ ूितशत िब􀃒टस ःपट ०.३३ ूितशत
ःतरमा आइपुगेता पिन िभटािमन “ ए” को कमीका ूत्यक्ष लक्षण देिखने गिरको समःया अझै पिन
१.५ ूितशत रहेकोले यो िव􀆳 ःवाः􀃘य संघले तोकेको िबन्दु भन्दा १ ूितशत बढी भई यो हाल हाॆो
देशमा जनःवाः􀃘य समःया कै रुपमा रहेको छ । दिक्षण एिशयामा बंगलादेश (४.६ ूितशत ) र भारत
(१.४ ूितशत ) संगसंगै हामी पिन यसबाट बढी िपिडत रहेका छौ ।
4
रतन्धो􀆪ारा सबै भन्दा बढी गभर्वती मिहलाह (६.१ ूितशत ) सताइएका हुनाले पिछ जिन्मने नवजात
िशशुमा यो समःया देखा पन􀈶 सम्भावना बढी हुन्छ । गभर्वती मिहलाहरु म􀃚ये पूव􀈸 तराई (१३.४
ूितशत) पूव􀈸 पहाड (९.३ ूितशत ) मा यो समःया बढी देखा परेको पाइन्छ ।
िभटािमन “ ए” को कमीले रतन्धो, िबट􀃒स ःपट जःता अन्धोपनका अलावा िशशु, केटाकेटी र गभर्वती
मिहलाहरुको िबरामी हुने र मृत्यु हुने खतरामा बृि􀆪 हुने केटाकेटीहरुको बृिद िबकास राॆोसंग नहुने,
एच.आई.िभ.􀆪ारा संबिमत िशशुहरु िबरामी हुने र म ◌ृत्यू हुने खतरामा बृि􀆪 हुने जःता अित नै
डरला􀃊दा समःया देखा पन􀈶 हुनाले पिन यसले हामी सबेको 􀃚यान आकिषर्त गन􀈶 गरेको छ । यसको
साथै, िभटािमन “ए” को कमीले शरीरमा हेमो􀃊लोिवन िनमार्ण गनर् लौह तत्वको ओसारपसार र
उपभोगमा बाधा पुयार्ई र􀆠 अ􀃣पताको समःयालाई अझै चकार्उने गदर्छ ।
िभटािमन “ए “ को कमी हुने कारणहरुमा िभटािमन “ए” यु􀆠 ूाणीजन्य खा􀆭 वःतु िभटािमन “ए” यु􀆠
ूाणीजन्य खा􀆭 वःतु िभटािमन “ए” िनमार्ण गन􀈶 महत्वपूणर् तत्व िवटा-क्यारोिटनयु􀆠 पह􀉅ला फलफुल र
हिरया सागपातहरुको न्यून उपभोग न ै ूमुख हुन ् । त्यसमा पिन मिहलाहरुमा मुऽनली र गभाशर् यको
संबमण, वाकवाक􀈧 र अरुचीका साथैसाथै पोिषलो भोजनको कमी पिन िभटािमन “ए” को कमीमा
सहायक हुने गदर्छन ् भने आमामा िभटािमन “ए” कमी, चाँडै आमाको दधू छु टाउन,ु जूकाको सबं मण,
􀃏वरो तथा झाडा पखालाको ूकोप, अित कुपोषण, आइरण (लौह तत्व) र िजंक (जःता)को कमीले गदार्
साना केटाकेटीहरुमा यसको समःया देखा पदर्छ ।
नेपालमा दुई ितहाई जित नानीलाई दूध 􀃉वाइरहेका मिहलाहरु, आधा जःतो सामान्य मिहलाहरु
उनीहरुलाई दैिनक आवँयकताका लािग पया􀆯र् िभटािमन “ए” उपभोग गन 􀈶 गद􀈷नन ् भन्ने कु रा नेपाल
सूआम पोषक तत्व िःथित सभ􀈶क्षणले देखाएको छ ।त्यसै गरी साना केटाकेटीहरुमा ५८ ूितशतले पयार्􀆯
िभटािमन “ए” उपभोग गद􀈷नन ् भने तराईमा त ६५ ूितशतले पया􀆯र् उपभोग गन र् पाएका छैनन् ।
िभटािमन “ए” को किमबाट मिु 􀆠 पाउने िबिभन्न उपायहरु छन ् । ती म􀃚ये साना के टाके टीहरुलाई
िभटािमन “ए” यु􀆠 क्या􀃜सुल 􀃉वाउनाले िशशु तथा बाल मृत्यू दरमा उ􀃣ले􀃉य रुपले कमी 􀃣याउन
सिकने कुरा हाॆो आ􀃝नै देश तथा अन्यऽको उदाहणले ूमािणत गिरसकेको छ । त्यःतै क्या􀃜सुल
िशशुलाई जन्मेकै िदनमा 􀃉वाउने ४ मिहनाको वअविध भरमा िशशु मृत्यु दरमा कमी 􀃣याउन सिकन्छ
त्यसैगरी सुत्केरी भए पिछ ६ ह􀆯ा िभऽमा “ए” को क्या􀃜सुल 􀃉वाउनाले आमा तथा िशशु दुबैको
िभटािमन “ए” िःथितमा सुधार आउने हुन्छ । िभटािमन “ए” को क्या􀃜सुल􀆪ारा ६ मिहनादेिख पाँच बषर्का
बालबािलकामा झाडा पखाला र दादुराबाट हुने मृत्युलाई २३ ूितशतले घटाउन सिकन्छ भन्ने कुरा
अ􀃚यायनहरुले देखाएका छन ् । कम माऽामा िभटािमन “ए” भएका क्या􀃜सलु ले के टाके टीहरुमा झाडा
पखालाको ूकोपलाई कम गन􀈶 र 􀆳ास ू􀆳ास सम्बन्धी समःयामा पिन केही फाइदा हुने गदर्छ ।
यसको साथै एच.आई.िभ. ए􀃔स􀆪ारा संबिमत बालबािलकाहरुलाई पिन यःतो क्या􀃜सुलले मृत्युदर
घटाउन म􀆧त गदर्छ ।
यसै ूसंगमा नेपालमा िव.सं. २०५० सालमा आठ वटा िज􀃣लाबाट सुरु गिरएको राि􀆶य िभटािमन “ए”
कायर्बम आ􀃝नो सफलताको सन्देशलाई संसार भिर फैलाउँदै हाल अिधरा􀃏यका पचह􀆣रै िज􀃣लामा
संचािलत छ । छयािलस हजार मिहला ःवाः􀃘य ःवंय सेिवकाको उच्च मनोवल सिहतको सहभािगतामा
६ मिहनादेिख पाँच वषर्सम्मका बालबािलकाहरुलाई िभटािमन स “ए” क्या􀃜सुल खुवाउने गिरन्छ ।
5
ूत्येक वषर् दुई पटक िभटािमन “ए” क्यापसुल कायर्बम􀆪ारा हालसम्म िबतरण गद􀈷 आएको कारणबाट
३० हजार बालबािलकाहरुमा हुने अकाल मृत्युलाई टािरसकेको अनुमान गिरएको छ ।
िभटिमन “ए ” क्या􀃜सुलको ूयोग􀆪ारा यो समःयालाई तत्कालको लािग डरला􀃊दोसंग बढन निदई
यसका नकारात्मक असरबाट बचाउ मा गनर् सिकन्छ । लामो समयसम्म ःवथायी र िदगो रुपमा
समाधान गनर् त खा􀆭 वःतुमा आधािरत उपाय नै लाभदायी र हाॆो वकर् त र वुताले धान्न सक्ने
हुन्छन ् । बनःपतीजन्य खा􀆭 वःतुहरुमा पाइने िवटा क्यारोिटन िभटािमन “ए” मा रुपान्तर हुने दर
पिहलेको चार भाग िवटा क्यारोिटन बराबर एक भाग िभटिमन “ए” ( रेिटनोल) भन्दा अझै कम भउको
भन्ने अनुसन्धानका पिरणामले यस िदशामा थोरै शंकाको वातावरण छाए पिन अण्डा उपभोगमा
ूव􀆩र्नर समथर्नले हुने लाभ, खाने तेल,􀃋यू अिन िचनीमा िभटिमन “ए” थ􀃜ने िबिध (फोिटर्िफकेसन) का
साथ साथै िःवजर􀃣याण्डका बै􀂣ािनक इंगो पोिशकुस􀆪ारा ूितपािदत अनुवांिशक सुधािरबाट ूा􀆯 िवटा
क्यारोटीन य􀆠ु सुनौला धान “गो􀃣डेन राइस” जःता थुूै उपायहरु हाॆा साम ु देिखएका छन ् जसले
िभटािमन “ए” को कमीले हुने भयकं र पिरणामबाट मुि􀆠 िदलाउने छन ् ।
यस िदशामा माइबोन्यूशएन ् इिनिसएिटभ्सको ूयासले खाने तेल र िचनीमा िभटािमन “ए” िमसाउने
कायर्ले गित िलदैछ भने कृिष क्षेऽले लामो समयदेिख करेसाबारी ूबदर्न र कुखुरा पालनलाई ूोत्साहन
िददै आएको छ भने िभटािमन “ए” को ौोतहरुको संरक्षण ूशोधनमा समेत कायर्बमहरु संचािलत हुदै
आएका छन ् ।
अबको चेनौती भनेको िभटािमन “ए” को क्या􀃜सुल िबतरणको साथ साथै सबै क्षेऽको संयु􀆠 ूयासमा
िभटािमन “ए” युि􀆠 खा􀆭 वःतुको उपल􀃞दता, उ􀆠 खा􀆭 वःतुमा आम जनसमुदायको पहुँच र उपभोग
गनर्को लािग 􀂣ानको ूव􀆪र्न गन􀈶 तफर् केिन्ित हुनु पछर् जसले हाॆो देशबाट िभटािमन “ए” को
कमीलाई दीघर्कािलन रुपमा घटाउद ◌ा यसले पान􀈶 नकारात्मक ूभावबाट आम जनसमुदाय खास गरी
साना बालबलीकालाई मु􀆠 गदर्छ अिन अकाल मृत्युबाट बचाउन सहयोग पुयार्उँछ । फलःवरुप देशमा
यो􀃊य, सक्षम र सवल जनशि􀆠को िनमार्ण भई 􀃥यि􀆠,समुदाय र रा􀆶 नै उन्नती र ूगितको पथमा
लिम्कन िन􀆱य नै म􀆧त पु􀃊ने छ भन्ने सिकन्छ ।
सन्तुिलत भोजनमा भटमासः
हामी नेपालीहरुलाई भटमास त्यित नौलो खा􀆭 पदाथर् होइन । गाउँघर ितर मकै भटमास र काठमाड􀉋
उपत्यका लगाउत अन्यऽ पिन भटमास िचउरा अत्यन्त लोकिूय खाजाका रुपमा ःथािपत छ ।
कितपय जाित जनजाितहरुमा ‘िकनेमा’ नाम गरेको भठमासबाट बन्ने पिरकार परम्परागत ् रुपम ै
लोकिूय रहदै आएको छ ।
आजको आधुिनक समाजमा समेत भटमासबाट िनिमतर् पिरकारहरु िवःतारै िवःतारै लोकिूय बन्दैछन।्
शहर बजार ितर भटमासबाट बनेको पिरकार तोफुले िवःतारै आ􀃝नो पिरचय बनाउदै छ । अझ
शाकाहारीहरुका लािग त भटमासबाट बनेका पिरकार मासु तु􀃣य नै हुने गदर्छ । त्यःतै मासुलाई नै
िबसार्उने भटमासबाट बनेको पिरकार हो टेम्पे ।
6
भटमासको दुध पिन पोिषलो मािनन्छ । तर नेपालमा भने भटमासको दुधले लोकिूयता हािसल गनर्
सकेन । फलःवरुप, भटमासको दुध बनाउने कारखाना धेरै पिहलेनै बन्द भइसकेको छ । भटमास
नेपालमा माऽ होइन, िमऽरा􀆶 चीन, जापान लागायत अन्य थुूै देशहरुमा हामी कहाँ भन्दा अझ
लोकिूय रहेको पाइन्छ ।
भटमासमा मानव शरीरको बृिद िवकासको लािग नभई नहुने तत्व ूोिटन अत्यािधक माऽामा पाइन्छ ।
त्यसैगरी भटामासबाट ूा􀆯 हुने तेल कोले􀆶ोल मु􀆠 हुनाले ःवाः􀃘यको लािग लाभदायक हुन्छ ।
भटमासको तेलमा िलनो लेइक र अ􀃣फा-िलनोलेिनक नामक अत्यावँक 􀃝या􀃒टी एिसडहरु हुने हुनाले
भटमासको तेल हुनाले भटमासको तेल िविभन्न दीघर्रोगहरु (हृदय रोग र क्यान्सर )को ूकोपलाई कम
गनर् सहायक हुन सक्छ ।
बै􀂣ािनहरुले हालसालै माऽ भटमासमा पाइने आइसो􀃝लाभोन नामक यौिगकहरुको अ􀃚ययन गदार् त्यःता
यौिगकहरुले बुढेसकालमा ला􀃊ने िविभन्न रोगहरुको ूकोपलाई कम गन 􀈶 कु रा प􀆣ा लगाएका छन ् ।
जेिनिःटन र डायडिजन जःता यौिगकहरु (जसलाई आइसो􀃝लाभोन भिनन्छ) भटमासमा १-३ िम.मा.
ूित माम ूोिटन वरहने गदर्छ । यी आइसो􀃝लाभोनहरुले मिहलाहरुमा माऽ हुने हम􀈾न ए􀆶ोजनको जःतै
काम गन􀈶 हुनाले ितनीरुलाई फाएटोएशोःजेन भन्ने गिरन्छ । यसै हम􀈾नको कारणले मिहलाहरुमा हृदय
रोगको ूकोप कम हुने हुन्छ । जेिनिःटन नामक आइसो􀃝लाभोनले कोषको बृि􀆪 र िनयिमतता मािथ
िनयन्ऽण गन􀈶 इन्जाइमहरुको गितिविधमा अवरोध 􀃣याउने हुनाले क्यान्सरजन्य कोषहरु लगायत अन्य
कोषहरुको बृिदमा कमी 􀃣याउँछ ।
भटमास र हृदय रोगः
भटमास र यसबाट बनेका खा􀆭 वःतुको िनयिमत उपभोगले शिररमा खराब कोले􀆶ोलको माऽा घटाई
हृदय रोगको खतरालाई कम गरीिदन्छ । मिहलाहरुमा माऽ पाइने एःशोजेन नामक हम􀈾नले गदार्
उनीहरुमा हृदय रोगको जोिखम पुरुषहरुमा भन्दा २५-५० ूितशतले कम हुने गदर्छ । उ􀆠 हम􀈾नले
कोले􀆶ोलको अिक्सकरणमा अवरोध 􀃣याउँछ, रगत िढक्का बन्ने ूकृयालाई कम गदर्छ तथा धमनीहरुको
लचकतामा पिन सुधार 􀃣याउँछ । भटमासमा पाइने फाइटोएःटोजेनको पिन एःटोजेनले जःतै गुण
देखाउने हुनाले हृदय रोगको जोिखमलाई कम गिरिदन्छ ।
सन ् १९९५ मा गिरएको एक अनुसन्धानले देखाए अनसु ार ूित िदन ४७ माम भटमासको ूोिटन
उपभोग गदार् कुल कोले􀆶ोल ९ ूितशतले कमी र खराब कोले􀆶ोलमा १३ ूितशतले कमी आएको पाएको
िथयो । ूत्येक एक ूितशत खराब कोले􀆶ोलमा आउने कमीले हृदय रोगको जोिखममा दुई ूितशतले
कमी आउँछ भन्ने मान्यता रहेको छ ।
भटमास र हाडको मजवुतीः
मिहलाहरुको बुढेसकालमा हाडको क्षय (ओिःटओपोरोिसस) हुनाले कुूो हुनु पन􀈶 यो हाड कमजोर हुने
जःता समःया देखा पछर्न ् । भटमासमा हुने आइसो􀃝लाभोनहरु एःशोजेन हम􀈾न र हाडको मजवुतीका
लािग ूयोग गन􀈶 औषधी इिू􀃝लाभोनको रसायिनक बनौटसंग िम􀃣दोजु􀃣दो भएको हुनाले अिन
7
एःशोजेन र इिू􀃝लाभोन मिहनावारी रोिकएका मिहलाहरुको हाडमा खिनज वःतुको घनत्व बढाउन
सहयोगी हुने हँदा भटमासले समेत हाडको मजवुती 􀃣याउन सहयोग गदर्छ भन्न सिकन्छ ।
भटमास िर क्यान्सरबाट बचाउ/उपचार
भटमासमा पाइने जेिनिःटन नामक यौिगकले ःतन,अण्डकोष,आन्िा तथा छालामा क्यान्सर यु􀆠
कोषहरुको बृि􀆪लाई अवरोध 􀃣याइिदन्छ । भटमास तथा यसबाट बनेका खा􀆭 वःतु उपभोग गन􀈶
कितपय एिशयाली देशहरुमा ःतन क्यानसरबाट हुने मृत्युदर कम रहेको देिखएको छ । उदाहरणको
लािग जापानमा ःतन क्यान्सरबाट हुने मृत्युदर अमेिरकाको दर भन्दा एक चौथाइले नै कमी रहेको
पाइएको छ । जापानी अनुसन्धानकतार्हरुले ःतन क्यान्सर भएका १२०० मिहलाहरुको २३,००० ःवःथ
􀃥यि􀆠हरुसंग तुलना गदार् मिहनावारी रोिकनु पूवर् ूित ह􀆯ा किम्तमा तीन िदन भएको पाइयो । त्यःतै
िनंकषर् िसंगापुरमा गरीएको अनुसन्धानबाट पिन ूा􀆯 भएको छ । भटमासमा हुने आइसो 􀃝लामोनले
जनावरहरुमा अण्डकोषको क्यान्सर िढलो सुरु भएको देखाएको छ । अनुसन्धानले देखाए अनुसार
भटमासमा हुने जेिनिःटनको ूयोगले मुसाहरुमा अण्डकोषको क्यान्सरयु􀆠 कोपको बृि􀆪लाई रोिकिदन्छ
। त्यित माऽ होइन भटमासमा हुने आइसो􀃝लाभोनहरुलाई क्यान्सरको उपचारका लािग समेत ूयोग
गनर् सिकन्छ भन्ने अनुसन्धानहरुले देखाएका छन ् ।
यसरी हामीले त्यित धेरै महत्व निदएको सवर्सुलभ रुपमा उपल􀃞ध भटमासको महत्व बेलैमा बु􀃐न
सकेमा बुढेसकालमा ला􀃊ने हृदय रोग र क्यान्सर जःता रोगहरुबाट मु􀆠 हुन सिकन्छ । यसबाट
त्यःता रोगहरुको उपचारमा हुने 􀃥ययबाट मु􀆠 हुन सिकन्छ । तसथर्,मकै भटमास, भटमास िचउरा,
तोफु, िकनेमा जःता,खा􀆭 वःतु उपभोग गन􀈶 बानी बसाउनु बुढेसकाललाई ःवःथ र तन्दुरुःत बनाई
दीघर् िजवन ूा􀆯 गनर्का लािग उपयु􀆠 छ भन्नु अत्युि􀆠 हुँदैन ।
खा􀆭 संरक्षण
सामान्यतया सूआम जीव र जीवको रासायिनक कृयाकलाप नै खा􀆭 वःतु दूिषत हुने मु􀃉य कृयाकलाप
नै खा􀆭 वःतु जःतैः फलफूल तरकारी जसमा उत्पादन उूान्त पिन जीवको रासायिनक कृयाकलाप
स ंचालन भईरहेको हुन्छ । यःतो जीवको रासायिनक कृयाकालापले िबिभन्न िकिसमका इन्जाइमको
संचालन/िनयन्ऽण गरेको हुन्छ । खा􀆭 वःतुमा भएका ूाकृितक गुण कायम गनर् यःता इन्जामलाई
ताप वा अन्य िविधको ूयोग गरेर िनिँबय गनुर् पदर्छ । यसरी एकाितर जीवको रासायिनक कृयाकलाप
बन्द वा इन्जाइमलाई िनँकृय गिरएता पिन अक􀈾 तफर् सोही खा􀆭 वःतुलाई सूआम जीवले संबमण गनर्
सक्दछ । िकण्वन गिरएका खा􀆭 पदाथर्लाई अपवादम िलन सिकन्छ । जसमा िवशेष िकिसमको सूआम
जीव ूयोग गिरएको हुन्छ र सामान्य तापबममा लामो अविधसम्म खान यो􀃊य हुन्छ ।
िबिभन्न खा􀆭 वःतुमा ढुसीको संबमण हुन सक्दछ । उदाहरणको ःवरुप सुन्तला र अिमला जातका
फलफुल हिरयो ढुसी ( Penicillium digitation)ःयाउमा Penicillium expansum आरुमा Monili र
भुईकाफलमा Botrytis आिद ढुसीले सबं मण गदर्छन ् । यन्ऽवत सचं ालन वा क􀈧रा आिदको कारणले
खा􀆭 वःतुमा चोटपटक लागेर सोही ठाउँबाट ढुसीको कारणले खा􀆭 वा भे􀃒नोको त􀃣लो छेउबाट संबमण
हुन्छ एक पटक संबमण सुरु भएपिछ सोको फैलावट खा􀆭 वःतुको ूकृित, रासायिनक संरचना, जात र
􀃥यःकतामा नभर्र रहन्छ ।
8
खा􀆭 वःतुमा सूआम जीवको संबमण हुँदाको बखत ईन्जाइमहरु पिन उत्पादन हुन सक्दछन ् जसले खा􀆭
वःतुको लिचलोपन अझ बढी नरम गराउँछ फलफूल र तरकारीमा हुने अवािन्छत पिरवतर्न जःतैः
लचकता, रंगसंग सम्बिन्धन इन्जाइमहरुलाई खा􀆭 ूशोधन गन􀈶 बममा पूणर् रुपमा िनःकृय गनुर् पदर्छ
अन्यथा यी इन्जायमहरु पुनः सकृय भई खा􀆭 गुणमा अवािन्छत पिरवर्तन आउँन सक्छ । सबै
िकिसमका जीिवत कोषमा पाईने जैिवक ूितकृ यामा संल􀃊न तथा उत्ूेिरत गन 􀈶 वःत ु इन्जाइम हुन।्
इन्जाइमले जैिवक ूितकृ यालाई गित िदन्छ भने ती ःवय ं ःथायी रुपमा पिरवतर् न भएर रहदैनन ्
धेरैजसो इन्जाइम २०-५० िड.से. तापबम िभऽ कृयाशील हुन्छन भने ३०-३५ िड.से.मा अिधक कृयाशील
हुन्छन ् । तापबमको खास अवःथाको पिरिध िभऽ ूत्येक १० िड.से. थपमा ूितकृ या दईु गुणा बिृ 􀆪 हुन
सक्छ । धेरै जसो इन्जाइम ७० िड.से सम्म कृयािशल हुन सक्छ । धेरै जसो इन्जाइम ४.५-८.० िप.
एच (अिम्लयपन र क्षािरयपन ) िभऽ कृ याशील हुनछ न ् । फलफु ल तथा तरकारी क्षित भएको वा
कािटएको अवःथामा हावा (वायु) को सम्पकर् मा आउँछ अथवा इन्जाइम र वायुको सम्पकर् मा खा􀆭
वःतुमा खैरोपन िवकास हुन्छ जुन अनाकषर्क मािनन्छ ।
सामान्य अवःथामा खा􀆭 वःतुको भण्डारण अविधः
माछा, मासु, दूध - १-२ िदन
फलफूल, तरकारी - १-२ ह􀆯ा
कन्दमूल - ३-४ ह􀆯ा
अन्न, दाल र गेडागुडी - १२ मिहना
खा􀆭 संबम णको ौोतः
ूशोधन पूवर् - माटो, पानी
- कच्चा पदाथर्
- बाली कटान, भण्डारण
ूशोधन गदार् वा पिछ - ूशोधनका साममी, मेिशन
- संल􀃊न गिर सामािम
- पानी
- 􀃜याकेिजंग पदाथर्, भण्डार तथा िवगरण
सूआम जीवाणुको बृि􀆨मा ूभाव पान􀈶 तत्व अवःथाः
१. तापबम
सूआम जीवाणु िबिभन्न िकिसमका हुन्छन,् ितनीहरु तापबमको सन्दभमर् ा िबिभन्न तापबम पिरिधमा बाँच्ने
वा बिृ 􀆨 हुने गदर्छन ् ।
क. Psychrophiles ( रेिृजरेटरको तापबममा बाच्ने तथा बृि􀆨 हुने )।
ख. Psychotrophs ( रेिृजेटरको तापबममा बृि􀆨 हुने तर कोठाको तापबममा राॆरी हुकर् ने/बृि􀆨 हुने
ग. Mesophyles (मानव शरीरको तापबममा सामान्य रुपमा हुकर् ने ) ।
9
घ. Thermophyles ( मानव हातले सहन सक्ने तापबममा हुकर् ने/बृि􀆪 हुने तर मानव शरीरको
तापबममा नहुकर् ने ।
2.वाटर एक्टीिभटी (Water activity):
यसलाई अक􀈾 अथर्मा सूआम जीवको बृि􀆪 हुन खा􀆭 वःतुमा पानीको उपल􀃞धता भन्न सिकन्छ । खा􀆭 वःतुमा
उपल􀃞धता पानीमा घुलनशील ठोस पदाथर्को माऽा जित बढछ पानीको उपल􀃞धता घ􀃒छ र सूआम जीव बृिद हुने बम
घ􀃒छ । शु􀆪 पानीको Water activity १ हुन्छ । खा􀆭 बःतुमा पानीको उपल􀃞धता ०.९ भन्दा कम भयो जीवाणु बृि􀆪 हुने
बम न्यून हुदै जान्छ ।
३.िप.एच.(अिम्लयपन/क्षािरयपन ):
तापको ूयोग􀆪रा सूआम जीवको िनयन्ऽण सन्दभर्मा खा􀆭 वःतुलाई भागमा िवभ􀆠 गनर् सिकन्छ ।
(क) िप.एच. ४.६ भन्दा कम भएका खा􀆭 वःतु
(ख) िप.एच. ४.६ भन्दा बढी भएका खा􀆭 वःतु
माऽा कम आवँयक पछर् भने िप.एच. ४.६ भन्दा बढी भएका खा􀆭 वःतु संरक्षण गनर् अिधक ताप ूयोग गनुर् पदर्छ ।
४.अिक्सजनः
सूआम जीव कुनै वायुको उपिःथितमा बिृ 􀆪 हुने गदर्छन ् भने कु नै वायुको अभावमा बिृ 􀆪 हुने गदर्छन ् अःत खास
िकिसमका खा􀆭 वःतुको ूकृित हेरी ूशोधन र 􀃜यािक􀃌ग गरेको अबःथामा आँयकतानुसार अिक्सजनको 􀃥यवःथापन
गनुर् पदर्छ ।
५.पिररक्षी (Use of preservatives)
पिररक्षीको ूयोगबाट खा􀆭 संबमण/ूदुषण गन􀈶 सूआम जीवलाई िनयन्ऽण गनर् सिकन्छ। सोिडयम बेन्जोएट,
पोटािसयम सोव􀈶ट, पोटािसयम मेटावाई, स􀃣फाइट र सोिडयम नाइिशक आिद पिररक्षीका कोही नाम र
उदाहरण हुन । यी मािथका तीन थरी पिररक्षी अिम्लय अवःथामा बढी ूभावकारी हुन्छन ्
खा􀆭 पदाथर् संबमण न्यूिनकरणमा घरेलु अभ्यासः
१. खाना पकाउनु पूवर् कच्चा सामामीहरु उपयु􀆠 माऽामा छनौट, काँटछाँट, पयार्􀆯 सफा तथा
आवँयकता अनुसार सूआम जीवनाशक औषधीयु􀆠 पानीमा धुने कायर् गरौ ।
२. भाँडाकुडा तथा अन्य सम्बिन्धत सामािमहरु सफा गनर् सूआम जीवनाशक औपधीयु􀆠 साबुन वा िडटरजेन्ट
ूयोग गरौ ।
३. पयार्प त अविधसम्म पकाउने कायर् गरौ ।
४. खाना पकाउँदा राॆरी चला औ ।
५. काँचो (काचो) र पकाएको खा􀆭 पदाथर् सँगै भण्डारण नगरौ ।
६. पकाएको खाना (खा􀆭 पदाथर्) कोठाको तापबम वा ४.४ िड.से. देिख ६० िड.से. बीचको तापबममा २-३ घण्टा
अविध भन्दा बढी भण्डारण नगरौ ।
७. पकाएको/पकाएर उिॅएको खाना उिॅएको खाना घरको न्यूनतम तापबम भएको ठाउँमा राखौ ।
८. पकाएको/पकाएर उिॅएको खाना भुई भन्दा मािथ हावा ओहर दोहर हुने ठाउँमा भण्डारण गर􀉋 ।
९. पकाएको/पकाएर उिॅएको खाना बढी 􀃥यास भएको होचो भाडामा ढक्कन लगाएर राखौ ।
१०. घाउ, चोटपटक लागेको, पोलेको तथा डंिडफोर भएको 􀃥यि􀆠ले, पकाएको खाना ओसार पसार गर􀉋।
10
११. सागपात, माछा, मासु, तथा दु􀃊धजन्य पदाथर्को सन्दभर्मा अितिर􀆠 होिसयार रह􀉋 ।
१२. भान्छा र ःनान गृहको ढोका आमने सामने नराख􀉋 ।
खा􀆭 ूशोधनः
खा􀆭 वःतुको गुणमा अवािन्छत पिरवतर्न रोक􀈧 लामो अविधसम्म सुरिक्षत रा􀆡े उपचार िविधलाई खा􀆭
ूशोधन भन्न सिकन्छ ।
खा􀆭 ूशोधनका उ􀆧ेँयः
(क) खा􀆭 वःतुको भौगोिलक तथा मौसमी असमान िवतरण अटाउँछ ।
(ख) सुिवधामा थप जःतै ढुवानीमा सुिवधा तथा सिजलो ।
(ग) खा􀆭 वःतुको िविविधकरण ।
(घ) उपल􀃞द ौोतको अिधकतम ूभावकारी ूयोग ।
खा􀆭 ूशोधन िविधलाई तीन भागमा िवभाजन गनर् सिकन्छ ।
संबमणमा रोग (Inhibition)
यस अन्तरगतः
• न्यून तापबममा भण्डारण (Low temperature storage)
• पानीको उपल􀃞धतमा कमी (Reduction or water activity)
• अक्सीजनमा कमी (Decrease in oxygen)
• कावर्न डाइअक्साइडमा बृि􀆪 ( Increase in carbon dioxide)
• अिम्लकरण (Acidification)
• पिररक्षीको ूयोग (Adding preservatives)
• अित न्यून तापबम भण्डारण ( Freezing)
2. सूआम जीवनलाई िनंकृय गन􀈶 (Inactivation):
यस अन्तरगत
• Sterilization
• Pasteurization
• Radiation
• Blanching
• Frying
3.पुनः संबमन रोक (Avoid recontamination)
यस अन्तरगत
􀃜याकेिज􀃌ग (िड􀃞बा बन्दी), ःवच्छकर ूशोधन, ःवच्छकर भण्डार र Aseptic Processing कायहर् रु पदर्छन ् ।
पा􀆱ुिरकरण (Pasteurization):
11
पानीको माऽा अिधक भएको तरल खा􀆭 वःतुमा उपल􀃞ध रोगकारक सूआम जीवको Vegetative कोषलाई
तापको ूयोगबाट िनँकृय वा नाश गन􀈶 कायर् हो । उदारहइको लािग ६० िड.से.३० िमनेट वा ७२ िड.से.मा
१६ सेके ण्ट। तापबमको माऽा तथा समय खा􀆭 वःतुको pH मा भर पदर्छ ।
िनमर्िलकरण ( Sterilization):
लगभग सम्पूणर् सूआम जीव न􀆴 गनर् अिधक तापको ूयोग सामान्यतया १०० िड.से. भन्दा मािथ तापको
ूयोग गिरन्छ । ूशोधन गिरने खा􀆭 वःतुको pH तथा क्यान (भाँडो) को आकारको आधारमा ११६ िड.से. मा
लामो अविधसम्म तापको ूयोग (किहले काँही १ घण्टा बढी समय) वा १२१ िड.से. मा १५-२० िमनेट ।
न्यून ओस/सुकाउने (Dehydration)
कच्चा पदथर्हरुलाई धोई पखाली, छनौट, काँटछाँट, बोबा, छोडाउने, चाना पान􀈶 आदी सुकाउनु पेन􀈶 कायर्हरु
हुन। यी कायर्हरु अन्य ूशोधन िविधहरुमा पिन लागु हुन्छन ् । खा􀆭 वःतुमा भएको पानीको माऽा न्यूनतम
कायम रा􀆡 सुकाउने कायर् गिरन्छ । यसरी पानीको माऽा न्यून कायम गनार्ले र त्यसपछ􀈤 उपयु􀆠
􀃜याकेिजंग पदाथर्को संयोजनले खा􀆭 वःनु लामो अविधसम्म सुरिक्षत रा􀆡 सिकन्छ ।
􀃞लािन्चंग (Blanching)
खासगरी तरकारीमा अविःथत इन्जाइम िनंकृय गनर् तातो वाफ वा तातो पानीमा दा􀆭 वःतुको ूकृित तथा
आकारका आधारमा आवँयक समयविधसम्म उपचार गन􀈶 कायर्लाई 􀃞लिन्चंग भिनन्छ ।􀃞लिन्चंग गनार्ले
आयतन घ􀃒छ, रंग कायम हुन्छ, ता􀃎न सिजलो, वासनामा बृि􀆪 हुन्छ र सो को साथै पिछ सुकाउँदा
एकनासले सुक्छ ।
न्यून तापबम संरक्षण (Chilling):
मासुजन्य िबषा􀆠ताको मु􀃉य कारण Clostridium perfringens नामक सूआम जीव हो । िविभन्न िकिसमका
मासु िचसोमा भण्डार गनुर् पूवर् कायर् गिरसके पिछ १.५ घण्टा अविधमा ५४.४ िड.से. बाट २६.७ िड.से.मा
झान􀈶 पदर्छ भने त्यस पिछ ५ घण्टाको अविधमा ४.४ िड.से.तापबममा झानुर् पदर्छ । िचसो गनर् जम्मा
अविध ६.५ घण्टा ला􀃊दछ ।
अित न्यून तापबम भण्डारण (Chilling)
चाँडो गरी – २० िड.से तापबममा पुयार्उनु भन्दा िवःतारै िवःतारै -१० िड.से. तापबम कायम गनार्ले सूआम
जीव िनयन्ऽनणमा बढी ूभावकारी हुन्छ यसो गनार्ले बरफका टुबाको िभऽी भागमा घुलनिशल पदाथर् तथा
सूआम जीव एकिऽत हुन्छ र पानीको उपल􀃞धता कम हुनुको साथै सूआम जीवको ूोिटनको ःथायीत्वमा
हुनको साथै सूआम जीवको ूोिटनको ःथायीत्वमा ूभाव पादर्छ । यो कायर् खास गरी मासुमा ूयोग
गिरन्छ । Freezing गन 􀈶 मेिशनहरु जःतैः Plate freexer fluidized, belt freexer आिद हुन ् ।
नुनको ूयोग/िकण्वन (Salting and fermentation):
12
खा􀆭 वःतुमा नून ूयोग गरेर संरक्षण गनर् सिकन्छ । नून ूयोग गदार् water activity घटछ र पुरानो
अिमलो अचार बानाउन सुिवधायु􀆠 हुन्छ ।
६-१० ूितशत वा कम - िछटो िकण्वन हुने
सो भन्दा बढी - िकण्वन ढीलो हुने
१५ ूितशत वा बढी - िकण्वन हुन्न
यःतो ूयोग खास िकिसमको अिमलो अचार बनाउने ूयोजनको िनिम􀆣 लागु हून्छ । िकण्वन गरी
तरकारीको अिमलो अचार बनाउन तौलको िहसाबले किरब २ ूितशत नून िमसाउनु पदर्छ । यसो गनार्ले
Lenconostoc mersnteroides नामक तथा नून मन पराउने सूआम जीव माऽ हुकर् ने वातावरण बन्दछ । ियनै
सूआम जीवले 􀃣याक्टीक र एिसिटक अम्लका िमौण उत्पादन गदर्छन र ियनै अम्लमा खास बःतु सुरिक्षत
हुन्छन ् साथै वाःनाको पिन िवकास हुन्छ ।
पिररक्षीको ूयोग ( Use of Preservatives):
परम्परागत ् तथा अन्य खा􀆭 पदाथहर् रु संरक्षण गन र् िविभन्न िकिसमका अम्ल ूयोग गिरन्छ । एिसिटक,
􀃣याक्टीक तथा साइिशक अम्लहरु मु􀃉य अम्ल हुन ् । जसमा एिसिटक अम्ल बढीं ूभावकारी हुन्छ ।
कितपय खा􀆭 वःतु संरक्षण गनर् पिहला एिसिटक अम्ल राखेर पा􀆱ुिरकरण गनार्ले संरक्षणमा बढी
ूभावकारी हुन्छ । गोलभ􀉅डाको केटचप, मायोनेज तथा अचारहरुमा एिसिटक अम्ल ूयोग गिरन्छ । खा􀆭
संरक्षण गनर् अम्लको माऽा ३.६ ूितशत भन्दा कम हुनु हुदैन ।
फलफूलको रस, चटनी तथा यःतै खा􀆭 वःतु संरक्षण गनर् बेन्जोइक अम्ल तथा यसको नून 􀃥यापक ूयोग
गिरन्छ । सोिडयम बेन्जोएट २.५-४.० िप.यच. पिरिधमा बढी ूभावकारी हुन्छ । यसथर् खा􀆭 वःतुलाई
अिम􀃣याउनु पदर्छ । सोिवर्क अम्ल र यसको नून ढुसी िनयन्ऽण गनर् ूयोग गिरन्छ । यसरी नै ूोपायोिनक
अम्ल र यसको नून बढी िनयन्ऽण गनर् ूयोग गिरन्छ ।
फलफूलको सुकाएको चाना तथा फलरस संरक्षण गनर् स􀃣फर डाईअक्साइड धुँवाको रुपमा वा यसको
स􀃣फाइटको रुपमा, रसको रुपमा ूयोग गनर् सिकन्छ । पिररक्षीको ूयोग सावधानीपुवर्क आवँयक माऽामा
गनुर् पदर्छ । सरसफाईको माऽा कम भएको अवःथामा पिररक्षीकव ूयोग बाढी माऽामा गनुर्पन􀈶 हुन्छ ।
यःतो अवःथा राॆो होइन । ूत्येक देशको खा􀆭 ऐन/िनयममा पिररक्षी तथा ियनको माऽा तोक􀈧एको हुन्छ
।
अतः खा􀆭 वःतु उत्पादकले ःथानीय वा बैदेिशक 􀃥यापार ूयोजनको िनिम􀆣 पिररक्षीको छनौट तथा सोको
माऽा ूतिलत खा􀆭 ऐन/िनयममा पिररक्षी रहेर ूयोग गनुर् पदर्छ ।
ःवच्छकर खा􀆭 उत्पादनः
केही रोगहर पशुबाट मानवमा सन􀈶 िकिसमको हुन्छ जःतै Bovine tuberculosis ( दुधबाट ) र brucellosis
आदी । अन्य खा􀆭 वःतु तथा पानीको मा􀃚यमबाट मानस देिख मािनसमा, जःतै Typhoid paratyphoid ,
cholera, (मु􀃉यत पानीबाट), infective hepatitis (खा􀆭 वःतु तथा पानीबाट), bacillary dysentry, amoebic
dysentery तथा यःतै संबमणहरु ।
13
सोको अलावा खा􀆭जन्य रोगका सूआम जीवका समूह पिन छ जो ूकृित,वातावरणमा ूचुर माऽामा फैिलएका
हुन्छन ् र खा􀆭 वःतकु ो पोषक तत्व ूयोग गरी यसमा हुकर् न्छन अिन एकदम घातक ूभाव गन 􀈶 िकिसमका
हुन्छन । सूआम जीवको संबमण भएका खा􀆭 पदाथर् वा खा􀆭 वःतुमा ितनका िवषादी उत्पादन भएका ती
खा􀆭 वःतु सेवन गरेर रोग देखा पदर्छ । रोगको संकेत स ंबिमत खा􀆭 वःतु सेवन गरेर भन्दा िबषादी
भएका खा􀆭 वःतु सेवन गरेको अवःथामा िछटो देखा पदर्छ । सामान्य अवःथामा खाना खाएपछ􀈤 ६ देखी
४८ घण्टा िभऽ देखा पदर्छ िवषादी भएको खाना खाएको अवःथामा १ घण्टा िभऽ देखा पनर् सक्छ भने धेरै
जसो १२ घन्टा िभऽ अःवःथाको अविध संबिमत खानाको हकमा १-७ िदन भने िवषादी भएकोमा ६-२४
घण्टा ।
सुरिक्षत तथा गुणःतरयु􀆠 खा􀆭 वःतु उत्पादन गनुर् भनेको साबुन पानी तथा क􀈧टनाशक औषिधको ूयोग
माऽ िसिमत हुँदैन । बरु सरसफाइको िस􀆨ान्तको जानकारी तथा अन्य अत्यावँयक कायर्क्षेऽको जानकारी
तथा योजनामा भर पदर्छ । जःतैः
• ूचिलत ऐन, िनयम
• सरसफाइको ूभावकारी कायर् योजनाको िवकास
• भवन तथा मेिशनरीको ःवच्छता सन्दभर्को िनमार्ण
• भण्डारण 􀃥यवःथा
• कमर्चारीको सुिवधा 􀃥यवःथा
• पानीको िवतरण
• मुसा, िकराको िनयन्ऽण
• फा􀃣तु पदाथर् िनंकासन, 􀃥यवःथापन
ःवच्छकर खा􀆭 उत्पादनको महत्वः
१) राॆो उत्पादन
२) सफा उ􀆭ोग
३) ूभावकारी संचालन
४) कमर्चारीको उत्पादकत्वमा बृि􀆨
५) दुघर्टनाको दरमा कमी
६) उत्पादन ःवच्छताको ःथािपत सरकारी िनयम संग आव􀆨
खा􀆭 ःवच्छताः
खा􀆭 वःतुमा सूआम जैिवक संबमणको ौोत मािनस हो भने मािनसमा रोगको कारण भनेको ूदुिषत खा􀆭
वःतु हो । खा􀆭 ःवच्छता भनेको संबमणको चब तो􀃔ने बिमक अभ्यास हो । धेरै जसो संबमण आन्ि
सम्बन्धी हुन्छ र त्यो मािनसको मल, मुऽबाट सदर्छ । 􀃒वाइलेट पेपर ूयोग गदार् पिन संमणको सम्भावना
अिधक हुन्छ अतः िदसा, िपसाब गिरसकेपिछ अितिर􀆠 होिसयारीका साथ हात धुनु पदर्छ । असुरिक्षत पानी
िवतरइ हुने देशमा संबमइको सम्भावना बढी हुन्छ । चोटपटक लागेर स बमण भएको घाउ, पोलेको तथा
डंिडफोर भएको घाउ संबमणको भण्डार हो ।
यी अवःथामा भएको कमर्चारीलाई खा􀆭 वःतुको सम्पकर् मा आउने अवःथा छ भने काम गनर् िदनु हुदैन ।
खासगरी ती खा􀆭 वःतु नपकाइकन सेवन गन􀈶 उ􀆧ेँयका हुन भने लुगाले पिन संबमण बढाउने भएबाट वा􀆻
14
लुगा लागउन सुिवधा हुने िकिसमको तगा सफा गनर् सुिवधा हुने िकिसमको हुनु पदर्छ अिन संबमण हुनु
भन्दा अगावै पिरवर्तन गनुर् पदर्छ । अपरेशन िथयटरमा जःतैः बेकरी उ􀆭ोगमा पिन सरसफाइको पयार्􀆯
सुिवधा हुनु पदर्छ । क􀈧नक􀈧 यःतो ठाउँमा संबमणको संभावना बढी हुन्छ । उप􀃣लो दजार्को 􀃥यि􀆠गत
सरसफाई कायम गनर् सम्बिन्धत सुिवधाको 􀃥यवःथा हुनु पदर्छ । जःतैः उपयु􀆠 चिपर् को 􀃥यवःथा जसमा
तातो पानी, िचसो पानी, साबुन तथा नङ सफा गन􀈶 बुरुस लगायत हात धुने बेिसनको 􀃥यवःथा हुनु पदर्छ ।
चिपर्को 􀃐याल, ढोका अनावँयक रुपमा काम (ूशोधन) गन􀈶 थलोमा खु􀃣ला रा􀆡 हुदैन । वाथरुमको निजक
ूशोिधत वःतुको भाँडो रा􀆡 हुदैन, यिद उ􀆠 वःतु खन्याएर अन्य 􀃊लास, भोडो ूयोग गिरन्छ भने ।
कमर्चारी अःवःथताको सन्दभर्मा शंका लागेको अवःथामा निजकको ःवाः􀃘य कम􀈸 वा डाक्कटरको स􀃣लाह
िलन आवँयक हुन्छ । रुघा खोक􀈧 लागेको 􀃥यि􀆠लाई कामबाट पर रा􀆡ु पदर्छ । त्यसरी नै खा􀆭 वःतु
मािथ खोक􀈧, हाच्छ􀈤उ गनुर् हुदैन ।
कायर् गलोको ःतरीय िनमार्ण, लेआउट सरसफाइको सन्दभर्मा महत्व रा􀃉दछ । िनमार्ण गिरने रे􀆴ुरेण्ट वा
उ􀆭ोगमा वायु र पानीको िवतरण तथा आन्तिरक बनौट सफा गनर् यो􀃊य हुने िकिसमको हुनु एक ःथािपत
िस􀆨ान्त हो ।
भवनको िसिल􀃌ग, गा॑ो तथा भुई राॆरी सफा गनर् सिकने सा॑ो तथा िच􀃣लो सामामी को िनमार्ण गनुर्
पदर्छ । भुईको हकमा सु􀃉खा िचऽ वा ओिसलो खा􀆭वःतु उत्वादनको सन्दभर्मा पानी नजम्ने गरी िनमार्ण
गिरनु पदर्छ र सेन सिजलै सफा गन􀈶 िकिसमको हुनु पदर्छ । यःता भुईमा भारी शक ओहर दोहर हुने
अवःथा भएमा उ􀆠 भार ख􀃜ने िकिसमको िनमार्ण गनुर् पदर्छ । अन्यथा भुई भित्कने, चिकर् ने भई संबमण
हुन सक्दछ । खा􀆭 ूशोधन थलो पाइपको लाइन भएमा वा िभ􀆣ा मािथ भएमा संबमणको संभावना रहन्छ
। काठको साममी ूयोग नगन􀈶 । खा􀆭वःतु Paint गिरएको सतहको सम्पकर् मा आउने अवःथा भएमा
अितिर􀆠 सावधानी रा􀆡ु पदर्छ । मुसा, चराको िनयन्ऽण आवँयक हुन्छ ।
मेिशनको छनौटले पिन सरसफाईमा महत्व रा􀃉दछ । ियनको सन्दभर्मा इिन्जिनयर र अन्य ूिविधकको
आपसी समन्वयको आवँयकता पदर्छ । मेिशनको िडजाइनको अवःथामा होसीयारी गय􀈾 भने ःवच्छता
ब􀃕दछ भने पिछका िदनको संचालन खचर् घ􀃒दछ । यसको लािगः
१. ूशोधन गिरने सब ◌ै खा􀆭 वःतुको भौितक सम्पकर् मा आ उने मेिशनका सतह िखया नला􀃊ने हुनु
पदर्छ।
२. सबै सतह िच􀃣ला हुनु पदर्छ ।
३. सबै सतह सिजलै सफा सिकने हुनु पदर्छ ।
४. यािन्ऽक कारणले तत्काल सफा गनर् नसिकने भए सिजलै खो􀃏न सिकने र सफा गनर् सिकने हुनु
पदर्छ ।
५. खा􀆭वःतु किहलेकाँही पोिखन सक्छ तर भुईमा चक􀈶 को, भत्केको अवःथा हुनु भएन ।
६. मेिशन राखेको भुईमा सिजलै सफा गनर् सिकने हुनु पदर्छ ।
७. तरल पदाथर् तथा वाफको ूयोग हुने अवःथामा धुवा, वाफ बािहर िनका􀃣न उपयु􀆠 􀃐यालको
􀃥यवःथा गन􀈶 ।
८. सरसफाइको 􀃥यवःथा योजनाब􀆪 हुनु पदर्छ ।
सरसफाईको मु􀃉य चरणहरु
क. अिधक फोहोर हटाउने
15
ख. देिखने फोहर िडटज􀈶न्टले साफा गन􀈶
ग. पखा􀃣ने
घ. जीवनबशक रसायनको ूयोग गन􀈶
ङ. अिन्तम सफाइ वा पखा􀃣ने
Lay out जित सिजलो हुन्छ त्यितनै सफा गनर् सुिवधा हुन्छ ।सफाई कायर् उत्पादन कायर् उत्पादन
कायर् बन्द भएको बेलामा गन􀈶 ।
९. िनयिमत िनिरक्षण तथा सुआम जैवक पिरक्षण गन􀈶 ।
१०. सफा गन􀈶 रसायन, साममी छु􀃒टै भण्डार गन􀈶 ।
११. सफाई कायर्को लािग पयार्􀆯 तातो, िचसो पानीको उपल􀃞धता हुनु पदर्छ ।
१२. सामामीहरुको उपरयु􀆠 􀃥यवःथापनले ठूलो महत्व रा􀃉दछ ।
• सबै सामामीहरुको लािग ठाँउ, ःथान तथा सबै िचज आ􀃝नो ठाँउमा रा􀆡े ।
• ूशोधनको बममा सबै वःतु चरणव􀆨 रा􀆡े ।
• एक िदनको उत्पादनको लािग चािहने कच्चा पदाथर्को पिरमाण माऽा भण्डारबाट िनका􀃣ने
।
• सफा र चरणव􀆨 सामामीको भण्डारण ।
• ूशोधन कायर् गदार् खाने कुरा नखाने।
कायर् थलोमा सफा, सु􀃊घर भएमा 􀃥यवःथापनले कुशल ःवच्छता अभ्यासको पूवार्धार राखेको मािनन्छ अतः
खा􀆭जन्य रोगको संभावना न्यून हुन जान्छ ।
सरसफाई गनर् रसायनः
क. कडा क्षार
• सोिडयम हाइसाक्साइड
• सोिडयम मेटािसिलकेट
ख. नरम क्षार
Trisodium phosphate
ग. Wetting agents
• Anionic
• Non ionic
• Cationic
घ. अम्ल ( Acid)
• Inorganic
• Organic ( acetic, hydoxy acetic, lactic, gluconic)
ङ. सेिनटाइजर (Sanitizer)
(sodium hypochlorite, chlorine dioxide, iodophors )
िडटरजेन्टको कायर्हरुः
• Emulsification (गाज आउने)
• Saponification (साबुन बन्ने)
• Wetting (िभ􀃏ने )
• Penetration (िभऽसम्म पु􀃊ने )
16
• Dispersion (छिरने)
• Suspension (राॆो िवतरण)
• Pepizing
• Rinsing (पखा􀃣ने)
• Water softening (पानी नरम गन􀈶)
• Dissolving (घु􀃣ने)
सफा गन􀈶 तत्वको छनौटः
सफा गन􀈶 तत्वको राॆो गुणहरु
गुण कायर्
Dissolves readily in water Softens water
Rinses freely Emulsifies fats
Non corrosive Saponifies fats
Non irritating Penetrates soils
Biodegradable Deflocculates & disperses soils
Compatible with other chemicals Suspends precipitates
Acceptable to regulatory agencies Peptizes protein
ःवच्छताको ःतरः
१.भौितक
२.रासायिनक
३. सूआम जैिवक
खा􀆭 पदाथर्ः
काव􀈾हाइसेडः िचनी, ःटाचर् सफा Alkali detergent बढी ूभावकारी हुन्छ । िचनी, ःटाचर् भएको अवःथामा धेरै
ततो गनुर् हुदैन । िकनक􀈧 िचनी Caramalize हुन्छ र ःटाचर् गम झै िच􀃣लो हुन्छ ।
ूोिटनः
िडनेचर नभएको अवःवथामा पानीका घुलनिशल, िडनेचर भएको अवःथामा पानीमा अघुलनिशल, दुबै
अवःथामा अ􀃣कालीले घो􀃣दछ ।पानीको कडापन भएको अवःथा, पालु􀃌गोमा Caicium oxalate भएको
अवःथामा पानी अ􀃣कालीमा घु􀃣दैन तर अम्लमा घु􀃣छ िघउ, तेल जःता िच􀃣ला पदाथ र् पानीमा घु􀃣दैनन ् र
अन्य पदाथर्ले पिन Water proofing को काम गदर्छ । तसथर् ितनीहरुलाई ूथमत तताउने, पगा􀃣ने,
त्यसपिछ अ􀃣काली (क्षार) को ूयोग गन􀈶 र सोलाई तताउने (अिधक ताप),सो पिछ Polyphosphate राखेर
Emulsify गन􀈶 र पखा􀃣ने ।
 from
Australian Community Centre for Diabetes
a very useful document
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 1 of 8
अगले ३ िदन आपको काफी सारी चीजे करनी है !
आपको बहोत सारी बातें आपकी भाषा में बतानी होंगी। उनमे से कुछ नयी बातें होंगी। आपको आपकी
भाषा में बहुत सारी जानकारी हािसल करनी होगी और आप िजन मिहलाओं के साथ काम कर रहे है
उनसे चचार् करनी होगी ।
इन ३ िदनों के िलए आपको िनम्निलिखत साधन लगेंगे :
• बूचर पेपर
• मािकर्ं ग पेन
• िबरोस या स्तर्ीयों के िलयें पेन
• नोट पेपर
• मेजिरंग टेप
• सब रखने के िलए एक बक्सा
• बी एम ् आई चाटर्
• रक्तदाब मापक
• यांिऽक वजन कांटा
• ःटेडीयोमीटर- लम्बाई मापने के िलए
• कंप्यूटर- पॉवरपॉइंट के साथ
• (हो सके तोह यांिऽक ूोजेक्टर )
• एक 'संमह बक्सा' फामर् और स्तर्ीयों ने पुरे िकये
हुए बूचर पेपर रखने के िलए
अगर आपके पास पॉवर पॉइंट के साथ कंप्यूटर नहीं है तोह आप A4 ःलाइड के शानसपरनसी पर िूंट
आउट िनकालें और उन्हें ूोजेक्टर की सहाय्यता से ूदिशर्त करें। या फीर आप इनकी A3 पेपर पर
िूंट आउट िनकालके समूह को िदखा सकते है ।
कृपया पॉवर पॉइंट के "नोट्स पेज" की भी िूंट आउट िनकालें और स्तर्ीयों को घर ले जाने के िलए
दे। वह एसीसीडी की तरफ से िदए जाने वाले शैक्षिणक दःतावेजों का िहःसा है।
अलग अलग िकःम की गितिविधयाँ जो हर शेिनंग िदन पर होगी:
• ूदशर्न
• मागर्दिशर्त गितिविधयाँ
िदन १ िदन २ िदन ३
पिरचय पौिष्टक आहार शारीिरक कसरत
मधुमेह क्या है?
दोपहर का खाना दोपहर का खाना दोपहर का खाना
मधुमेह से जुडी परेशािनयाँ मानिसक संतुलन और खुद की
देखभाल
बदलाव के आड़ आनेवाली
चीजो पर काबू पाना
खतरा िकसे है? मूल्यांकन
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 2 of 8
• समूह चचार्सऽ
हर ूदशर्न में आप पॉवर पॉइंट ःलाइड्स ूदिशर्त करेंगे और इन ःलाइड्स की जानकारी देनेवाले
"नोट्स पेज" पढेंगे।
हर मागर्दिशर्त गितिविध के िलए आप पॉवर पॉइंट ःलाइड्स ूदिशर्त करेंगे िजसमे मिहलाओं
को फामर् भरने के िलए मागर्दशर्न और उदहारण िदए गए है। आपकों उन मिहलाओं के फामर्
और जवाब भी भरने होगे जो उनकी मातृभाषा में भी पढ़-िलख नहीं सकती।
हर एक चचार्सऽ में आपको स्तर्ीयों को बोलने और सहभाग लेने के िलए उद्युक्त करना होगा,
िजससे के हर कोई सहभाग लेगा। आप यह काम राउण्ड रोिबन पद्धित से कर सकते है, िजसमे हर कोई
छोटे जवाब देता है या िफर आप स्तर्ीयों जोड़ी में या छोटे समूह में चचार् करने को कह सकते है। इस समूह
चचार्सऽ का दूसरा िहःसा रेकॉिडर्ंग है जो के बूचर पेपर पर करना है। यहाँ आप िकसी मिहला ःवयं सेवक से
नोट्स लेने को कह सकते है या खुद नोट्स िलख सकते है। सभी मिहलायें सहभाग ले और कुशल बने, इस बात
को महत्त्व दीिजये।
अगले कुछ पन्नों पर हमने पहले िदन के आदेश और जानकारी ूःतुत की है। हर पॉवर पॉइंट ःलाइड
के ूदशर्न में नोट्स है स्तर्ीयों िविवध रूप की जानकारी देने के काम आएगी ।
Day 1 िदन १ Day 3
वईत िवषय गितिविध ूकार
9.00 am ःवागत और पिरचय ूदशर्न
9.30 am जानकारी पऽक और अनुमित पऽक मागर्दिशर्त
गितिविध
10.00 am मेरी अपेक्षाएं समूह चचार् सऽ
10.15 am आप मधुमेह के बारें में क्या जानते है? मागर्दिशर्त
गितिविध
11.00 am सुबह की चाय िवौांित
11.15 am जुडी किल्पत बातें समूह चचार् सऽ
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 3 of 8
11.45 am मधुमेह क्या है? ूदशर्न
12.30 pm दोपहर का खाना िवौांित
1.00 pm मधुमेह से जुडी परेशािनयाँ ूदशर्न
1.30 pm मधुमेह आपके समाज में मागर्दिशर्त
गितिविध
2.15 pm क्या मुझे खतरा है? समूह चचार् सऽ
2.45 pm दोपहर की चाय िवौांित
3.00 pm मधुमेह के खतरे ूदशर्न
3.30 pm मधुमेह की संभावनाओं के िलए शरीर के माप समूह गितिविध
4.00 pm पहला िदन समाप्त
िदन १ Day 3
सुबह ८:३० कृपया ःथल पर जल्दी पोहोचे। कुिसर्यां और टेबल इस तरह लगायें के स्तर्ीया एक दूसरे के
सामने बैठें और उनके सामने िलखने या िचऽ बनाने के िलए टेबल हो । हर एक मिहला के िलए दी
गयी कायर्सूची िनकल के रखे। इस बात का ध्यान रखें के कुछ जलपान उपलब्ध है- ध्यान रखे के यह
आरोग्यमय है- पानी अच्छासुझाव है।
जैसे ही मिहलाएं आना शुरू हो हर एक का िवशेष ःवागत करें और उन्हें चाय या कोफी के िलए पूछे।
आपने हर मिहला के िलए अलग फोल्डर और दःतावेज बनाए होगे- पहले िदन जो दःतावेज लगने
वाले है वह ःवागत और पिरचय पॉवर पॉइंट के पांचवे पन्ने पर है। यह जरुरी है के यह दःतावेज
पॉवर पॉइंट में दशार्ए गए रंगों में ही हो।
9.00 am ःवागत और पिरचय ूदशर्न
यहाँ आप ३ िदनों की कायर्सूची और इस कायर्बम के उद्देँय के बारें में बताएँगे।
हर एक का ःवागत करें। ःनानगृह कहा है यह बताएं, सबको दोपहर के खाने के बारे में और िदन के
समािप्त के बारें में याद िदलाये। सबको बारी बारी से उनका नाम बताने को कहें
इस नाम के पॉवर पॉइंट फाइल का उपयोग करें : Presentations_Day 1.
इस ूदशर्न के पहले ःलाईड का नाम है स्तर्ीया, मधुमेह और समाज।
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 4 of 8
ःलाईड १-५ तक ूदिशर्त करें, आपकी सहायता के िलए नोट्स है।
9.30 am जानकारी पऽक और अनुमित पऽक मागर्दिशर्त
गितिविध
पांचवी ःलाइड आने पर, नीले रंग का जानकारी पऽक बांटे और स्तर्ीयों के साथ यह पढ़ें। सभी सवालों
को अच्छी तरह से संबोिधत करने की कोिशश करें-अगर आपको मदद की जरुरत है तोह आपको िदए
हुए ए सी सी दी के नंबर पर फ़ोन करें। इस फामर् का पिहला भाग बताने के िलए ःलाइड ६ का
उपयोग करें।
सभी लोगों का जानकारी पऽक पढ़के और उसे समझने के बाद,अनुमित पऽक बाटें और उसके
आवँयक िहःसे भरने में सबकी मदद करे। ःलाइड ७, ८ और ९ अनुमित पऽक के वह िहःसे िदखाते
है जहाँ मिहलाओं को कुछ िलखना होगा।
िजन्हें िलखने के साधन इःतमाल करने नहीं आते और जो पढ़ नहीं सकते कृपया उनकी सहायता
करें। हम जानते है के आप अिशिक्षत लोगोको संबोिधत करने में मािहर है और आप यह कम अलग
तरह से और संवेदनशीलता से करेंगे। जैसे के आप जानते है, कुछ मिहलाएं इस बात से शिमर्ंदा हो
सकती है के वह पढ़ िलख नहीं सकती, या फामर् पर िलखी भाषा उन्हें समझ नहीं आती या िफर वह
पेन या पेंिसल इःतमाल नहीं कर सकती। अनुमित पऽक भर कर पुरे होने के बाद कृपया उन्हेंइकठ्ठा
कर के संमह बक्से में रखें।
10.00 am मेरी अपेक्षाएं समूह चचार् सऽ
जानकारी पऽक और अनुमित पऽक भरना लोगों के िलए चुनौतीपूणर् होता है।
इस १५ िमनट के समूह चचार् सऽ के दौरान मिहलाओं को यह ूकल्प समझाने की ूिबया और
अनुमित पऽक भरने के बारें में क्या लगा यह बूचर पेपर पर िलखने या िचऽ बनाने के िलए कहे।
हर एक मिहला को ऐसी एक चीज िलखने या िचऽ बनाने कहे जो वह इस ३ िदन के कायर्बम से
चाहती है या िजसकी वह इस कायर्बम से अपेक्षा कराती है। इस चचार् सऽ में, इन ३ िदनों में कौनसी
बाते बताई जाएगी या न बताई जाएगी यह बताए।
िलखे या िचऽ बनाये हुए सभी बूचर पेपर बक्से में रिखये।
10.15 am आप मधुमेह के बारे में क्या जानते है? मागर्दिशर्त
गितिविध
इस िबया में िस्तर्यों को, ' आप मधुमेह के बारें में क्या जानते है?' यह शीषर्क के गुलाबी रंग के फामर्
पर २४ सवाल पूरे करने होंगे.
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 5 of 8
ए सी सी डी का यह अनुभव है के ज्यादातर लोग बहुत कम जानते है लेिकन जब उन्हें रोग होता है
तोह उन्हें अचानक बहुत ज्याद अिचजें िसखानी पड़ती है.
हर िकसी के पास पेन है यह िनिश्चत कर के सबको अन्वेषण दे।
उनसे कहे के यह परीक्षा नहीं है, िसफर् आपको िकतना पता है और िकतना पता नहीं है यह जानने का
एक मागर् है। यह महत्वपूणर् है के हर एक स्तर्ी से यह कहा जाए के यह परीक्षा नहीं है और उन्हें
मधुमेह के बारें में ज्यादा जानकारी देने का एक मागर् है। उनसे यह भी कहे के कुछ सवाल बहुत
आसन होंगे तोह कुछ बहुत कठीन होंगे। कुछ मिहलाओं को मधुमेह का ज्यादा अनुभव होने की वजह
से वह दूसरी मिहलओं से ज्यादा अच्छी तरह से जवाब दे सकती है। सभी मिहलाओं के कुछ न कुछ
सवालों के जवाब गलत होंगे, लेिकन उससे वह िनराश न हो क्यों की जल्दी ही उन्हें सभी जवाब बताए
जाएँगे। ☺
यह सवालों के जवाब देने के दो तरीके है। आपके सरलता से समझाने को मिहलाए कैसे ूितिबया
देती है, इसपर आपका तरीका िनभर्र रहेगा। पहला तरीका १५ िमनट िनयत करने का है, ‐ सभी
मिहलाए शांतता से सवालों के जवाब िलखेंगी (जब उन्हें कोई चीज समझ नहीं आती है तब वह आपसे
कम से कम सहायता ले सकती है)। १५ िमनट के अंत में, आप पॉवर पॉइंट ःलाइड्स िदखाके हर एक
जवाब उन्हें समझा सकते है और उन्हें खुदके जवाब जांचने को कह सकते है। दुसरे तरीके में आप
मिहलाओं को एक बार में कुछ सवालों के जवाब िलखने, उन्हें जांचने और उनके ऊपर चचार् करने को
कहे। िफर आप ूश्नावली के २४ सवाल जबतक पूरे न हो तब तक यह ूिबया दोहराए। आप कोई भी
तरीका चुनें, आप सुबह की चाय के समय तक जरूर उसपे चचार् करेंगे। ☺
कृपया सभी ूश्नावली समूह बक्से में रखे। अगर मिहलाए साममी घर ले जाना चाहती है तोह, सऽ के
अंत में आपने िदए हुए पॉवर पॉइंट नोट्स में सभी सवाल और जवाब उनके पास रहेंगे।
कुछ मिहलाए बताएंगी के उन्हें मधुमेह है - कृपया उन्हें 'मधुमेह के साथ जीना' यह शीषर्क का दूसरा
गुलाबी रंग का फामर् दे। अगर आपके पास छुट्टी के दौरान वक्त है तोह उन्हें ूश्नावली पूरी करने में
मदद करें। या िफर उन्हें वह घर ले जाने को और दुसरे िदन लौटने को कहें। यह महत्वपूणर् है के
उनके मधुमेह के साथ जीने के अनुभव को ए सी सी डी समझे।
11.00 am सुबह की चाय छुट्टी
11.15 am मधुमेह के बारे में अफवायें समूह चचार्
बूचर पेपर पर िटप्पणी िलखते वक्त आप हर एक मिहला से मधुमेह के बारे में एक अफवाह और
उसके कारन कहने को और आहार से जुड़े मुद्दे कहने को कहें। उन्हें मधुमेह दुसरे नाम भी बताने को
कहें।
चचार् को ूोत्साहन दे और िस्तर्याँ उनके समाज में मधुमेह के बारे में क्या समझती है और उसका
मधुमेह के बचाव और इलाज पर कैसे ूभाव पड़ता है यह िलखें।
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 6 of 8
इस सऽ के अंत में िलखे और िचऽ िनकले हुए सभी बूचर पेपर समूह बक्से में रखें।
11.45 am मधुमेह क्या है? ूदशर्न
इस सऽ में आप मधुमेह होने के बाद शरीर में होने वाले बदलाव समझाने के िलए २० से ४२ तक के
ःलाइड और उसके नीचे िलखें हुए नोट्स का उपयोग करेंगे।
बहुत से लोग यह नहीं जानते के मधुमेह एक गंभीर बीमारी है जो के शरीर के हर िहःसे को नुकसान
पोहोचाती है।
ूवासी और शरणागत समाज में इस बात की अधूरी जानकारी मधुमेह होने का बड़ा कारन है। इन
मिहलाओं को उनकी भाषा में इस गंभीर बीमारी को समझाने का आपका कौशल्या उन्हें यह िसखने में
मदद करेगा के मधुमेह के से बचाव करना िकतना जरुरी है। िजनको पहले से मधुमेह है, उन्हें आपका
यह िववरण उत्सािहत करेगा के वह अपनी दवाइयां, आहार और शारीिरक कसरत शुरू रखें जससे उन्हें
मधुमेह से जुडी हुई परेशािनयों का सामना नहीं करना पड़ेगा।
ःलाइड ४३ पर दोपहर के खाने का िवौाम का वईत है इसकी नोंद करें ।
12.30 pm दोपहर का खाना िवौाम
1.00 pm मधुमेह से जुडी परेशािनयाँ ूदशर्न
इस सऽ में आप मधुमेह से जुडी परेशािनयाँ बताने के िलए ःलाइड ४४ से ५० और उसके नीचे िलखीं
नोट्स का इःतमाल करेंगे ।
इस सऽ में इस पर जोर दे के यह परेशािनयाँ आसानी से नजर नहीं आती और बहुत सालों तक छुपी
हुई होती है। बहुत से लोगों को यह परेशािनयाँ मधुमेह के जाँच के वईत से होती है, िवशेषतः आँखों
और शरीर के िहःसों में।
इसिलए मधुमेह से बचाव बहुत जरुरी है, और िजन्हें पहले से मधुमेह है उन्हें अपने आहार, शारीिरक
कसरत और दवाई पर ध्यान देना जरुरी है। यह हर िदन करना बहोत चुनौतीपूणर् है, िवशेषतः ऐसे
व्यिक्त को जो थका हुआ, परेशां और बीमार है। इसिलए पिरवार, िमऽ और देखभाल करनेवालों से मदद
जरुरी है।
यह मदद है , वईत पर खाना और दवाई देना, वईत पर डॉक्टर के पास ले जाना, हमेशा मधुमेह से
पीिड़त व्यिक्त के पाँव की जाँच करना इत्यादी इत्यादी।
1.30 pm मधुमेह आपके समाज में मागर्दिशर्त
गितिविध
इस गितिविध में मिहलाओं को हरे रंग के फामर् िजसका नाम है, मदुमेह आपके समाज में, पर िदए हुए
२१ सवालों के जवाब देने है। मिहलाओं को यह फामर् और पेन बाटें। मिहलाएं यह फामर् खुद भरें और
आप मागर्दशर्क की हैिसयत से उन्हें सवाल समझाने और उसका जवाब देने में मदद करें।
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 7 of 8
यह फामर् मधुमेह की सम्भावना से जुड़े खतरों के बारे में है। कई खतरे अब पता है जैसे, आपका
जन्मःथल, आपका िलंग, आपकी आयु, आपकी िशक्षा इ.। बहुत सरे लोगों को यह खतरे पता नहीं होते
और वह अपने खाने के तरीके और शारीिरक कसरत दोनों में बदलाव नहीं करते। बहुत से लोग यह
नहीं जानते के ऐसे भी खतरे है जो के इन खतरों के साथ िमलकर मधुमेह की सम्भावना को और
बढ़ाते है।
जब सब के फामर् भरकर हो जाएँ तोह उन्हें इकट्ठा कर संमह बक्से में रखें। पॉवर पॉइंट नोट्स में
िदये हुए सवाल जवाबों की ूत आप सऽ ख़तम होने के बाद मिहलाओं में बात सकते है अगर वह इसे
घर ले जाना चाहती है।
इस सऽ के समािप्त पर ःलाइड ५२ से ५६ तक िदए हुए अन्वेषण को पढ़े, इन ःलाइड के नोट्स हर
सवल का महत्त्व बताते है और अगले सऽ के बारे में थोड़ी जानकारी देते है।
2.15 pm क्या मुझे खतरा है? समूह चचार्
िपछले सऽ के अन्वेषण के बाद और आपने िकये हुए हर सवाल के िववरण के बाद, बहुत सी मिहलायें
यह सोच रही होगी के क्या उन्हें मधुमेह का खतरा है?
इस सऽ में मिहलाओं को इन िवषयों पर बोलने को उद्दक्तु करें,
• क्या उन्हें डर है के उन्हें मधुमेह होगा?, या अगर उन्हें पहले से मधुमेह है तो क्या नुहे उससे
जुडी परेशािनयों से डर है?
• क्या उन्हें लगता है के उन्हें खतरा है?
• अगर हाँ, तोह ऐसा उन्हें क्यों लगता है?
• क्या खतरों के बारें में जानने के बाद वह अपनी खुदके, अपने पिरवार के और अपने समाज
की जीवनशैली सुधारने के िलए ूेिरत होगी?
2.45 pm दोपहर की चाय िवौाम
3.00 pm मधुमेह के खतरे ूदशर्न
इस सऽ में ःलाइड ६० से ७३ का इःतेमाल कर मिहलाओं को यह समझायेंगे के लोग टाइप २ मदुमेह
के खतरे कैसे पहचान सकते है और इन खतरों को कैसे मापना है या रक्त में ग्लूकोज की असाधारण
माऽ कैसे जांचते है?
3.30 pm मधुमेह की संभावनाओं के िलए शरीर के माप समूह गितिविध
इस सऽ में आप मिहलाओं को खुद के और दूसरों के माप लेने में उपदेश तथा िनिरक्षण और मदद
करेंगे। मिहलाओं को जोड़ी में काम करने कहें। इस आखरी गितिविध का महत्त्व यह है के, मिहलाएं
Australian Community Centre for Diabetes
मधुमेह और समाज- ूःतुतकतार्ओं के िलए उपदेश
Page 8 of 8
खुदके शरीर के िविवध िहःसों का माप ले और दूसरी मिहलाओं के साथ चचार् कर यह जानने कोिशश
करे के उनके माप सेहतमंद है के नहीं ।(ःलाइड ७२ देखें).
माप लेने की सूचनाएं नीचे िदयी गयी है। कोई भी माप लेना उतना किठन नहीं और अगर िदन भर
के चचार् और व्याख्यानों के बाद थोडा हंसी मजाक का माहौल बने तोह िचंता न करें ।
लम्बाई, वजन (बाद में बी एम ् आई) और कमर का माप यह मानव शरीर से सम्बंिधत जो
माप है। यह माप मान्य तकनीक और मान्य साधनों से िलए जाते है(इंटरनॅशनल ःटडी ऑफ़
ओबेिसटी, वल्डर् हेल्थ ओगर्नायझेशन, १९९८)। यह माप लेते वईत मिहलाओं को हलके कपडे
पहनने को और जूते उतरने को कहें।
एक इंसान पे दो बार माप िलया जायेगा। अंितम माप िपछले दो मापों का औसत होगा-
मतलब दोनों मापों को िमलकर २ से भागें।
बॉडी मास इंडेक्स के िलए सूऽ है (िकलो में वजन)/(मीटर में लम्बाई) ² ‐ वजन और लम्बाई का माप
लेने के बाद, बी एम ् आई िनकालने के िलए हमने आपको सारणी िदयी हुई है।:
लम्बाई – डब्लूएचओ(२०००) की मान्यताओं के िहसाब से, लम्बाई वहनीय ःटेडीयोमीटर से सेमी में
नजदीकी ०.५ सेमी तक ली जाती है । मिहलाएं इस ःटेडीयोमीटर दीवार की तरफ पीठ कर सामने
देखते हुए खड़ी रहेंगी। एक लकड़ी की पट्टी से सीर पर बालों पे हलका दबाव दे और जमीन से लेके
सीर तक लम्बाई मापें ।
वजन- वजन मापने के िलए एक वहनीय यांिऽक माप का इःतेमाल िकया जाता है। इस
माप को समान जमीन पर रखा जाता है। वजन नजदीकी ०.१ िकलो तक िगना जाता है। हर
मापन से पहले इस माप को इस तरह अनुकूल िकया जाता है के हर मापन से पहले यह माप
शून्य िदखाएँ ।(डब्लूएचओ २०००)
कमर का माप, मापन टेप से िलया जाता है और यह सामान्यरूप से कमर का घेर- नािभ के
समान्तर िलया जाता है। कमर का माप सेमी में नजदीकी ०.५ सेमी तक िगना जाता है।
(डब्लूएचओ २०००)
रक्तदाब यांिऽक ःवयंचिलत रक्तदाब दशर्क से दंड पर िलया जाता है। मिहला को कुसीर् पर बैठने को
कहें और उनको हाथ टेबल पर इस तरह रखने को कहें, वह थोडा कोने में मुड़ा हुआ हो, िजससे वह
िदल के समान्तर रहें। दंड पर कोई कपड़ा न हो, आःतीन को सावधानी से ऊपर लपेट कर रखें। यंऽ
के ःबीन पर दो अंक िदखाई देंगे। बड़ा अंक ऊपर का रक्त दाब दशार्ता है(दाब जब िदल धड़क रहा है)
छोटा अंक नीचला दाब दशार्ता है(दाब जब दो धडकनों के बीच िदल शांत होता है)।
मिहलाओं को उनके माप बुचर पेपर पर िलखने या िचिऽत करने कहें। कृपया सरे कागज बादमे संमह
बक्से में रखें।
4.00 pm िदन १ समाप्त धन्यवाद☺

Thursday, February 02, 2012

NUTRITION IN THE FAST LANE

 Now that even India  is  over run with fast food joints and  getting to be the  diabetic capitol of the world  . knowing  about the  nutritional values of fast foods  is a good idea for all  people  and  specially diabetics .

Eli lily offers  a freely downloadable  book in PDF format .
which can be downloaded  at
http://www.healthyhoosier.org/get_file.cfm?contentID=16&ContentFilesID=4

Wednesday, December 28, 2011

is this our high tech ?

Recently, I was reading about this2011Technological breakthroughs in India.
One of them mentioned this flip cart. I was hearing about this for the first time.
So I went to the website.

and was surprised to find a number of same items priced differently for example

Around The World In A Wheel Chair: A... by Roach John P. Jr.
    Rs. 1398 Rs. 1328
    Around The World In A Wheel Chair: A... by Roach John P. Jr.
      Rs. 1686 Rs. 1602
      What's going on